• 2-MAVZU. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI FUQAROLIK PROTSESSINING TAMOYILLARI Tayanch iboralar
  • 1. Odil sudlovni faqat sudlar tomonidan amalga oshirilishi prinsipi.
  • Fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi printsipi.
  • 3. Odil sudlovning saylangan va tayinlangan sudyalar tomonidan amalga oshirilishi printsipi.
  • 4. Fuqarolik ishlarini sudda qollegial asosida ko‘rilishi printsipi.
  • 5. Sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga bo‘ysunishi printsipi.
  • 6. Sud ishlarining milliy tilda yuritilishi printsipi.
  • 7. Sudda ish ko‘rishning oshkoroligi printsipi.
  • 1) ishlarni amaldagi qonunlar asosida hal qilish printsipi.
  • 2) Ishni holisona (ob’ektiv haqiqatni) aniqlashga qaratilgan printsipi.
  • 3) Erkin huquq prinsipi.
  • 4) TortiShuvchilik printsipi.
  • 5) Fuqarolik ishlarida ishtirok etuvchi taraflarning teng huquqliligi printsipi.
  • 6) Ishni og‘zaki ko‘rish prinsipi.
  • 7) Sudda ish ko‘rishning bevositaligi prinsipi.
  • 8) Ishning uzluksiz ko‘rilishi prinsipi.
  • 9) Sud himoyasidan foydalanish imoniyatining ta’minlanishi printsipi.
  • Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti fuqarolik protsessual




    Download 1.34 Mb.
    bet3/20
    Sana16.03.2017
    Hajmi1.34 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

    O‘zlashtirish savollari

    1. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik protsessi tushunchasi.

    2. Fuqarolik protsessi fani predmeti, uslubi va tizimi.

    3. Fuqarolik protsessining manbalari.

    4. Fuqarolik protsessual huquqining konstitutsiyaviy, fuqarolik, oila, mehnat, ma’muriy huquq, xo‘jalik protsessual va jinoyat protsessual huquqi hamda boshqa huquq sohalari bilan aloqadorligi.

    5. Fuqarolik sud ishlarini yuritish tushunchasi va uning vazifalari.

    6. Fuqarolik sud ishlarini yuritish turlari. Fuqarolik protsessining bosqichlari.

    2-MAVZU. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI FUQAROLIK PROTSESSINING TAMOYILLARI
    Tayanch iboralar: fuqarolik protsessining tamoyillari tushunchasiva mohiyati, fuqarolik protsessining tamoyillari tizimi va tasnifi, odil sudlovning faqat sud tomonidan hamda fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshirilishi, sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga bo‘ysunishi, taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi, sud ishlari yuritiladigan til, sudda ish ko‘rishning oshkoraligi, sudda ishni ko‘rishning bevositaligi va og‘zakiligi, ishlarni amaldagi qonun hujjatlari asosida hal qilish, fuqarolik ishlarining yakka tartibda va hay’at tomonidan ko‘rilishi, ishning haqiqiy holati, taraflarniig huquq va majburiyatlari sud tomonidan aniqlanishi, sud chiqargan hal qiluv qarori, ajrim va qarorning majburiyligi.

    Dars o‘tish vositalari: mavzu nazariy ahamiyat kasb etishi bilan u asosan ma’ruza tarzida O‘zbeksiton Respublikasi Prezidenti tomonidan sud -huquq sohasini isloh qilishga qaratilgan vazifalari hamda Oliy sudning Plenum qarorlarining me’yor - normalarini sharhlash orqali yoritiladi hamda zaruratga qarab savol-javoblar uyushtiriladi.

    Dars o‘tish usullari: darsning mohiyatini ijtimoiy-gumanitar fanlar yutuqlaridan foydalangan holda yorqin tahlil qilish va seminarda har bir talabaning fikrini eshitish bilan yakunlanadi.
    Ushbu mavzuni o‘rganishda talabalar avvalom bor Konstitutsiyamizda belgilangan tamoyillarg, fuqarolik protsesual kodeksida belgilangan tamoyillarga, sudlar to‘g‘risidagi qonunda belgilangan tamoyillarga e’tibor berishliklari lozim. Fuqarolik sudlarida ish yuritishda eng avvalo sudlarning Inson huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasining 8, 10-moddasiga, Konstitutsiyamizning 12, 13, 15, 18, 44-, 106, 107, 108, 109, 110, 111,m 112, 113, 114, 115 hamda 116-moddalariga qatiy amal qilishlari lozimdir. Fuqarolik protsessual tamoyillar FPK ning 6,7, 8, 9, 10, 11,12,13,14,15,15,16,va 17-moddalarida belgilangan qoidalarni o‘rganishlari lozim bo‘ladi. Bundan tashqari Sudlar to‘g‘risidagi qonunning 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10,-moddalarida belgilangan qoidalarni o‘rganishlari talab etiladi.

    Sudyalarning mustaqilligini ta’minlash tamoyilini hayotga keng tatbiq qilish maqsadida Prezidentimiz I.A.Karimov o‘zining “O‘zbekiston 21-asrga intilmoqda asarida yozadi “… sud tizimini isloh qilish, avvalo, hukm chiqaruvchi sudyalarning chinakam mustaqilligini ta’minlashga qaratilishi kerak. Faqat shunday qilganda hozir sudni jazolovchi organ deb biladigan odam sudga o‘z huquqlari va erkinliklarini, manfaatlarini himoya qilishi lozim bo‘lgan organ sifatida murojaat qiladigan bo‘ladi, ana shundangina sud hokimiyatining haqiqiy mustaqil uchinchi tarmog‘iga aylanadi1 deb ta’kidlashi bejiz emas”.

    Fuqarolik ishlarini sudda ko‘rishda sudyalarning qonunlarga amal qilishi eng avvalo ushbu sohada belgilangan tamoyillarga bo‘ysunishi, ular asosida ish yuritishlari va barcha sudyalarning ishlarni o‘z vaqtida, qonuniy, asosli va adolatli ko‘rib chiqishida yuqorida qayd qilingan qonunlarda belgilab qo‘yilgan tamoyillarga amal qilib ish yuritishlari lozim va shart hisoblanadi.

    Fuqarolik protsessida belgilangan tamoyillar yoki bir so‘z bilan aytganda qoidalar sud pog‘onasining har bir bug‘inida eng birinchi navbatda qo‘llaniladigan normalar va asoslar bo‘lib, ishlarni qonunlarda belgilangan talablarda ko‘rib chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.

    Fuqarolik jarayonining tamoyil (printsip)lari deb, fuqarolik protsessual huquqining asosiy, rahbariy qoidalariga aytiladi. O‘zining mazmuni bo‘yicha bu printsiplar sudning fuqarolik ishlarini ko‘rish va hal qilish borasidagi vazifalari va faoliyati to‘g‘risidagi printsiplari bo‘lib ko‘riladi.

    Jarayon printsiplari tizimi “Sudlar to‘g‘risida”gi qonunda va fuqarolik protsessual huquqi me’yorlarida ifodalangan bo‘lib, amalda bo‘lishi, tadbiq etilishi yuzasidan bir-birlari bilan o‘zaro uzviy bog‘liq holda ikki guruhga: birinchidan, sud tuzilishi hamda sud ishlarini yuritishga oid umumiy printsiplarga va ikkinchidan, faqat sud ishlarini yuritishga xos printsiplarga bo‘linadi.

    Birinchi guruhga doir bo‘lgan printsiplar quyidagicha: 1) odil sudlovning faqat sud tomonidan amalga oshirilishi; 2) fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi; 3)odil sudlovni saylangan (tayinlangan) sudyalar tomonidan amalga oshirilishi; 4) fuqarolik ishlarining birinchi instantsiya sudida ko‘rilishida xalq maslaxatchilarining ishtirokisiz sudyaning yakka tartibda yuqori sudlarda esa ishlarning qolligial, ya’ni eng kamida uchta sudya ishtirokida ko‘rilishi; 5) sudyalarning mustaqilligi; 6) sud ishlarining milliy tilda yuritilishi va 7) sudda ish ko‘rishning oshkoraligi printsiplaridir.

    Ikkinchi guruhga oid printsiplar: 1) ishlarning amaldagi qonunlar asosida hal qilinishi; 2) chin haqiqat; 3) jarayondagi erkinlik huquqi, ya’ni dispozitivlik; 4) tortishuvchilik; 5) fuqarolik ishlarida ishtirok etuvchi taraflarning teng huquqliligi; 6) ishning og‘zaki ko‘rilishi; 7) ish ko‘rishning bevositaligi; 8) sud ishining uzluksiz ko‘rilishi va 9) sud himoyasidan foydalanish imkoniyatining ta’minlanishi printsiplaridir.

    Protsessual huquqning konstitutsion prinsiplari va ularning amalda bo‘lishi kafolatlari to‘g‘risida to‘xtalib, bu prinsiplarning o‘zlashtirishni osonlashtirish maqsadlarida, avvalo yuqorida ko‘rsatilgan birinchi guruhga oid printsiplarni bayon etamiz.

    1. Odil sudlovni faqat sudlar tomonidan amalga oshirilishi prinsipi. O‘zbekiston Respublikasida odil sudlovni amalga oshirishni, buning uchun maxsus tashkil etilgan, davlat organlariga sudga topshiradi.

    O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44-moddasida har bir shaxsga o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish huquqi ko‘rsatilgan.

    Fuqarolik huquqlar asosan sud organlari tomonidan himoya qilinadi. Shu bilan birgalikda mehnat huquqi, oila huquqi, uy-joy huquqi munosabatlaridan kelib chiqadigan nizolar boshqa organlarda ham chunonchi, mehnat ishlari komissiyalarida, hakamlar (holislar) sudlarida ham ko‘rilishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 111-moddasida mulkchilikning turli shakllariga asoslangan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar o‘rtasidagi, shuningdek tadbirkorlar o‘rtasidagi iktisodiyot sohasida va uni boshqarish jarayonida vujudga keladigan xo‘jalik nizolarini hal etish Oliy xo‘jalik sudi va joylardagi xo‘jalik sudlari tomonidan ularning vakolatlari doirasida amalga oshirilishi ta’kidlangan.

    Sud o‘z faoliyatini amalga oshirishda muayyan protsessual sharoitlarda harakat qiladi. Bu sharoitlar chin haqiqatni aniqlashga, haqqoniy qaror chiqarishga imkoniyat beradi.

    Sudning fuqarolik ishlari bo‘yicha chiqargan qarorlari faqat yuqori sud organlari tomonidangina bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishi mumkin. Ma’lum huquqning buzilganligini belgilash va huquqni buzuvchi shaxsni muayyan fuqarolik huquqiy javobgarlikka, ya’ni mulkiy javobgarlikka tortish huquqi asosan sud organlariga berilgan.

    Fuqarolik protsessual qonunlari sudga, muayyan asoslar bo‘lgan taqdirda fuqarolik ishlarini sudga taalluqli bo‘lmasa, ish yuritishni tugatishga, ishni mazmuni bo‘yicha hal qilish uchun boshqa biron-bir tashkilotga yuborish huquqini beradi. Bunday tartibning o‘rnatilishi odil sudlovni faqat sud tomonidan amalga oshirilishi printsipidan chetlash bo‘lib ko‘rilmaydi.

    Ayrim fuqarolik ishlarining ko‘rilishi va hal qilinishini sud taalluqliligiga qarab, boshqa idoralarga ham yuborishi mumkin. Ammo bunday hollarda ham sud o‘zining ustunlik huquqini saqlab qoladi, chunki chiqargan qarorlari yuzasidan ijro varaqalari berilishida, ularning qonunga muvofiq bo‘lish-bo‘lmasligini tekshirish vazifasi sudga yuklatilgan bo‘ladi.

    Ba’zi nizolar bir necha organlar tomonidan ko‘rilishi mumkin, masalan, mehnatga oid nizolar bo‘yicha xodim xohishiga qarab mehnat nizolarini ko‘rish komissiyaga, so‘ngra uning qarorlaridan norozi bo‘lsa, sudga murojaat qilishga haqli.

    Qonun ba’zi hollarda, ayrim talablarni ko‘rish va hal etishda ustunlikni xo‘jalik sudiga nisbatan umumiy sudga beradi, chunonchi : FPKning 32-moddasida bir-biri bilan bog‘liq bo‘lib, ba’zilari sudga, ba’zilari esa xo‘jalik sudlariga taalluqli bo‘lgan bir qancha talablar birlashtirilganda, bu talablarning hammasi sudda ko‘rilishligi belgilangan.

    Agar hakamlar sudlari mehnat va oila munosabatlaridan kelib chiqqan nizolarni hal qila olmasalar, xo‘jalik sudlari fuqarolar bilan fuqarolar o‘rtasidagi nizolarni ko‘rmasalar, ma’muriy organlar esa, fuqarolik, oilaviy va mehnatga oid huquqlarni himoya qilish vazifasini faqat qonunda maxsus nazarda tutilgan hollardagina amalga oshirsalar-umumiy sudlar fuqarolar ishtirok etgan barcha huquqiy nizolarni hal qiladilar. Chunki sudlarga bunday ustunlikning berilish ularning Konstitutsiyaga muvofiq demokratik tartibda tashkil topishi bilan amaldagi qonunlarga muvofiq, har tomonlama to‘la tekshirish va haqqoniy hal qilish imkoniyatiga ega bo‘lishlari bilan belgilanadi. Sud vazifalarini boshqa organlar o‘z zimmalariga olishlari odil sudlov to‘g‘risida Konstitutsiyada belgilangan printsipning buzilishi bo‘lib ko‘riladi.



    Fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi printsipi. O‘zbekiston Respublikasida odil sudlov fuqarolarning qonun va sud oldidagi tengligi asosida amalga oshiriladi.

    Odil sudlovlik sohasida bu printsip fuqarolik ishlarining sudda ko‘rilishida barcha fuqarolarning jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat’iy nazar qonun va sud oldida teng darajada bo‘lishlari bilan belgilanadi (FPKning 6-moddasi va “Sudlar to‘g‘risida”gi qonunning 5-moddasi).

    Barcha fuqarolar uchun sud ishlari yagona tartibda amalga oshiriladi. Fuqarolik ishlarining taalluqligi, ya’ni sudga yoinki biron bir tashkilotga, idoraga taalluqli bo‘lishligi bu printsipni o‘zgartirmaydi.

    Fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi printsipi ikki turdagi mazmunga ega. Bunda birinchidan, yagona, ya’ni hammaga birday bo‘lgan sud to‘g‘risidagi qoida ifodalansa, ikkinchidan, hammaga barobar tadbiq qilinadigan huquqning yagonaligi to‘g‘risidagi qoida o‘z ifodasini topgan.

    Yagona sud to‘g‘risidagi qoida Shundan iboratki, Respublika-mizda millat, jins, ijtimoiy ahvol va boshqa holatlarga qarab ayrim shaxslarga muayyan imtiyozlar beradigan yoki huquqlarni kamsitadigan sudlar yo‘q. Konstitutsiyamizda, sudlar to‘g‘risidagi qonunlarda belgilanganidek, sud tizimi yagona hisoblanadi va sudlar fuqarolar uchun bir xilda ish ko‘radilar.

    Huquqlarning, jumladan protsessual huquqlarning ham yagonaligi to‘g‘risidagi qoida qonunlarning hamma teng tadbiq etilishini bildiradi.

    O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarning tengligini faqat rasmiygina emas, balki haqiqatda amalda belgiladi va faqat e’lon etish bilangina cheklanmay, barcha fuqarolarga Konstitutsiya bilan va boshqa qonunlar bilan o‘rnatilgan huquqlardan teng darajada, birdek foydalanish imkoniyatini ta’minladi. O‘zbekiston xalqining millatidan qat’iy nazar, ular O‘zbekiston Respublikasining fuqarolarini tashkil etadilar (Konstitutsiyaning 8-moddasi).

    Shuning uchun fuqarolarning huquqlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki boshqa biron usulda cheklashga yoxud aksincha ayrim fuqarolarga ularning irqi, millatga mansub bo‘lishiga, mulkiy, ijtimoiy holatiga, diniy e’tiqodlariga qarab biron-bir imtiyozlarning berilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

    Fuqarolar huquqlarining tengligi-ularning huquqlari buzilganida huquqni buzuvchilar davlat, jamiyat, sud oldida teng darajada javobgarlikka tortilishi bilan ham belgilanadi. qonunlarni buzuvchi shaxslar xizmat vazifalaridan va ko‘rsatgan xizmatlarida qat’iy nazar, javobgarlikka tortiladilar.

    Demokratik huquqiy davlat ko‘rishda kishilarning huquq va burchlari uyg‘unlashtirilgan tarzda ifodalanishi kerak. Fuqarolar va tashkilotlarning hech qaysilari faqat burchlargagina ega bo‘lib huquqlardan mahrum etilishiga va aksincha, huquqlardan foydalanib, majburiyatlardan, burchlardan, chetlanishlariga yo‘l qo‘yilmaydi. Kimda-kim qonun yoki shartnoma bilan olingan burchlarini bajarishdan bosh tortsa-qonun va sud himoyasidan foydalana olmaydi.



    3. Odil sudlovning saylangan va tayinlangan sudyalar tomonidan amalga oshirilishi printsipi. O‘zbekiston o‘z mustaqilligiga ega bo‘lgunga qadar sudyalar saylanishi asosida faoliyat ko‘rsatar edilar. Yangi Konstitutsiyaga ko‘ra, sud tizimi besh yil muddatga saylanadigan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi, O‘zbekiston Respublikasi Xo‘jalik sudi, qoraqalpog‘iston Respublikasining Oliy sudi, qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jalik sudidan shu muddatga tayinlanadigan viloyat sudlari, viloyat xo‘jalik sudlari, Toshkent shahar sudi va Xo‘jalik sudi, tuman, shahar sudlaridan iborat tuziladigan bo‘ldi. Agar muqaddam Respublika Oliy sudi, sudyalari Oliy Sovet sessiyasida viloyat va Toshkent shahar sudlarining raislari, ularning o‘rinbosarlari, a’zolari tegishli xalq deputatlari Sovetlari tomonidan besh yil muddatga saylanadigan bo‘lsalar, endilikda bu qoidaga o‘zgartirish kiritilib, viloyat, Toshkent shahar va tuman sudlari Prezident tomonidan tayinlanadigan bo‘ldi.

    Muqaddam tuman, shahar sudyalarini yuqori Sovetlar tomonidan saylanishi tartibi amaliyotda ijobiy natija bermayotganligi to‘g‘risida huquqShunoslar yuridik adabiyotlarda o‘z fikr-mulohazalarini bayon qilgandilar. Ayrim sobiq sovet xodimlari va deputatlarning sudya tanlash ishlariga asossiz ravishda aralashuvlari agar ularning talablari bajarilmasa, “sudyani saylashda qarshi ovoz berajaklari haqida” ko‘p dalillar bo‘lgan va bu haqda matbuotlarda ham berilgan. Bunday nuksonlarni bartaraf etish va sud hokimiyatini mustahkamlash maqsadida Konstitutsiyaning 93-moddasini 10-11-bandlarida Oliy Majlisga Prezident Konstitutsiyaviy sud Raisi va sudyalarini, Oliy sud Raisi va sudyalarini, Oliy Xo‘jalik sudi Raisi sudyalarini taqdim etishligi viloyat, tuman, shahar, xo‘jalik sudyalarining sudyalarini tayinlash va lavozimlaridan ozod etishga haqli ekanligi to‘g‘risida ko‘rsatilgan. Bunday vakolatning Prezidentga berilishi nihoyatda to‘g‘ri va adolatli bo‘lib, bu o‘zbek davlatchilik tarixidan ma’lum, masalan, qo‘qon xonligida qozi kalon va boshqa qozilar bevosita xon tomonidan tayinlangan. Demak, bunday qoidaning Konstitutsiyaga kiritilishini davr talabi deb qaralmog‘i lozim.

    «Sudlar to‘g‘risida»gi qonunda sudyalarni saylash, tayinlashda nomzodlar masalasiga ham qator yangiliklar kiritigan. Bunga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasining 25 yoshga to‘lgan, oliy yuridik ma’lumotli, huquq ixtisosi bo‘yicha kamida ikki yillik mehnat faoliyatiga ega bo‘lgan, malaka ixtisosini topshirgan fuqarolar tuman (shahar) sudi, Xo‘jalik sudi sudyasi etib tayinlanishi; oliy yuridik ma’lumotli, huquq ixtisosi bo‘yicha kamida besh yillik, Shundan sudyalik lavozimiga kamida ikki yillik ish faoliyatga ega bo‘lgan, malaka imtixonini topshirgan fuqaro qoraqalpog‘iston Respublikasi Oliy sudi, viloyat, Toshkent shahar sudyasi va Toshkent shahar Xo‘jalik sudi sudyasi etib tayinlanishi; agar oliy yuridik ma’lumoti bo‘lib huquq sohasida kamida etti yillik, shu jumladan, sudyalik lavozimida kamida besh yillik mehnat faoliyati bo‘lib, malaka imtixonini muvaffaqiyatli topshirgan nomzod O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi, Oliy Xo‘jalik sudiga sudya etib saylanishlari muhim talablaridandir.

    Mustaqil Respublikamiz o‘zining qurolli Kuchlariga, alohida Mudofaa vazirligiga, ega bo‘lganligi tufayli harbiy sudlarni ham tashkil etish lozim bo‘ldi. Shuning uchun bu to‘g‘rida qonunda alohida ko‘rsatildi. Jumladan, harbiy sudya etib tayinlash uchun haqiqiy harbiy xizmatni o‘tayotgan, ofitserlik tarkibidagi harbiy unvonga ega bo‘lgan, yuqorida qayd etilgan talablarga javob beruvchi O‘zbekistonning fuqarosi bo‘lishi mumkin.

    Bulardan tashqari «Sudlar to‘g‘risida»gi qonunda harbiy sudlar sudyalarini O‘zbekiston Respublikasining «Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat to‘g‘risida»gi qonuni, harbiy nizomlar, harbiy xizmatchilar uchun belgilangan va mazkur qonunda ko‘zda tutilgan huquqiy va ijtimoiy himoya choralari tadbiq etilishi ko‘rsatilgan.

    O‘zbekiston Konstitutsiyasining sud hokimiyati bo‘limida O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Raisini va sudyalarini saylash Respublika Oliy Majlisining mutloq vakolatiga kirishi va viloyat, tuman sudlari sudyalarini tayinlash va lavozimidan ozod etish vakolatini Prezidentga berilishi va Shu bilan bog‘liq bo‘lgan munozaralarga chek qo‘ydi.

    Muqaddam belgilangan tuman, shahar sudyalarini yuqori Sovetlar tomonidan saylash tartibi amaliyotda ijobiy natija bermaganligi amaliyotda o‘z tasdig‘ini topdi. Bu masalaning Konstitutsiyada to‘g‘ri va zamon talabiga asoslangan holda hal etilganligi, kadrlar tanlash bilan bog‘liq bo‘lgan g‘ayriqonuniy harakatlarning oldini olishga imkon beradigan bo‘ldi.

    Konstitutsiyada sudyalarni tayinlash masalasini Prezidentning vakolatiga berilishi sud tuzilishi qonunchiligida burilish nuqtasi bo‘ldi deyish mumkin.



    4. Fuqarolik ishlarini sudda qollegial asosida ko‘rilishi printsipi. Fuqarolik va jinoiy sud ishlarini yuritish protsessning rahbariy qoidalariga amal qilgan holda olib borilishi lozimligi qonunda o‘z ifodasini topgan. Muqaddam har qanday ishlarni sud birinchi pog‘ona (instantsiya) tariqasida xalq maslaxatchilarining ishtirokida ko‘rishi belgilangan edi. Amaldagi qonunchilikka kiritilgan o‘zgartirishlarga qaraganda, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudidan tashqari barcha birinchi instantsiya sudlarida ishlar sudyaning yakka o‘zi tomonidan ko‘riladi. Ishni sudyaning yakka o‘zi ko‘rganida va hal etganida u sud nomidan ish yuritadi.

    Qoraqalpog‘iston Respublikasi Oliy sudi, viloyat, Toshkent shahar sudi Raisining qaroriga muvofiq har qanday ish hay’at tomonidan ko‘rilishi mumkin.

    O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudida ishlar uch sudyadan iborat tarkibida ko‘riladi.

    Ishni kassatsiya tartibida, Shuningdek sud nazorati tartibida ko‘rish kamida uch nafar sudyadan iborat tarkibdagi sud tomonidan amalga oshiriladi.

    Ishni ko‘rish paytida kelib chiqadigan hamma masalalar sudyaning yakka o‘zi tomonidan, ishni sudyalar hay’ati ko‘rayotgan hollarda esa, sudyalarning ko‘pchilik ovozi bilan hal qilinadi. Har bir masala hay’at tomonidan hal qilinganida sudyalarning birontasi ham ovoz berishda betaraf qilishga haqli emas. Raislik qiluvchi hammadan keyin ovoz beradi.

    Ozchilik tomonida qolgan sudya o‘zining alohida fikrini yozma ravishda bayon qilishga haqli, uning bu fikri ishga qo‘shib qo‘yiladi, biroq e’lon qilinmaydi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudyaning alohida fikri bilan tanishtirilmasligi yuqoridagi qonunlarda o‘z aksini topgan.

    Odil sudlovni qollegial tartibda amalga oshirishda sudyalar teng huquqlaridan foydalanadi.

    Fuqarolik ishlarini qollegial tartibda ko‘rilishi har qaysi sudyaning bilimi va tajribasini hisobga olgan holda fuqarolik ishini to‘g‘ri va asoslantirib hal qilinishiga yordam beradi.

    Fuqarolik ishlarini ikkinchi, ya’ni kassatsiya instantsiya sudida sudning uch sudyasi tarkibida nazorat instantsiyasi sudida esa sudning eng kamida uchta sudya tarkibida qollegial ko‘radilar. Sudning maslaxat uyida qaror chiqarishda teng huquqqa ega bo‘lib, masalalarni ko‘pchilik ovoz bilan hal qiladilar.

    Ko‘rilayotgan printsip bilan sudlarni chetlatish huquqi to‘g‘risidagi printsip uzviy bog‘liqdir. Bu printsip fuqarolik ishlarini sudda to‘g‘ri, beg‘araz ko‘rilishini ta’minlash imkoniyatini berish bilan birga, sud tarkibidan sudyani asossiz chetlatilishiga yo‘l qo‘ymaydi.

    Sudyaning yakka o‘zi tomonidan bajargan protsessual harakatlari ham ba’zi hollarda sud tomonidan qollegial tartibda tekshirilishi mumkin. Chunonchi sudya tomonidan noto‘g‘ri qabul qilingan ariza yuzasidan qo‘zg‘atilgan fuqarolik ishi bekor qilinishi yoinki butunlay ko‘rilmasdan qoldirilishi mumkin.

    O‘zbekistonning 1978 yilgi Konstitutsiyasida sudlar odil sudlovni amalga oshirishda birinchi bosqichdagi hamma sudlarda fuqarolik va jinoiy ishlarni bamaslaxat (kollegial) tartibda, xalq maslaxatchilari ishtirokida ko‘rilishi belgilangan edi. Ko‘p huquqShunos olimlar va amaliyotchi xodimlar amaldagi Konstitutsiyada xalq maslaxatchilari instituti o‘z ifodasini topmaganligidan taajublangan edilar.

    Tajriba Shuni ko‘rsatdiki, Konstitutsiya ijodkorlari bu masalani sud amaliyotiga to‘g‘ri yondashgan holda hal etganligi isbotlandi. Chunki amaldagi Konstitutsiya asosida 1993-yil 2-dekabrda “Sudlar to‘g‘risida”gi qabul qilingan qonunga asosan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudida birinchi instantsiya tariqasida ishlarni xalq maslaxatchilari ishtirokisiz Oliy sudning uch sudyasidan iborat tarkibda ko‘rish to‘g‘risidagi huquqiy me’yor, jinoiy va fuqarolik ishlarini mutaxassis sudyalar tomonidan to‘g‘ri hal etishga qaratilgan chora bo‘ldi.

    Amaldagi FPKning yangi jihatlaridan yana biri shuki, ishning mohiyatiga qarab yuqori sudlar, jumladan, qoraqalpog‘iston Respublikasi Oliy sudi, viloyat, Toshkent shahar sudi Raisining qaroriga muvofiq har qanday ish hay’at tomonidan ko‘rilishi mumkinligi belgilangan (FPKning 13-moddasi 2-bandi).



    5. Sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga bo‘ysunishi printsipi. Sudyalar mustaqil ish ko‘rishlari va faqat qonunga bo‘ysunishi va odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmasligi va bunday aralashuv qonunga muvofiq javobgarligi to‘g‘risida Konstitutsiyada maxsus qoida belgilangan (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiya-sining 112-moddasi).

    “Sudlar to‘g‘risida”gi qonunda sudyalarning mustaqilligini ta’minlash masalasiga ta’rif berilgan bo‘lib, bunga ko‘ra ularni qonun bilan belgilangan tartibda saylash, tayinlash, ozod qilish; sudyalar daxlsizligi; odil sudlov qat’iy tartibda amalga oshirilishi; qaror chiqarish chogida sudyalar maslaxatining sir tutilishi va uni oshkor qilishni talab qilishni ta’qiqlashi; sudga hurmatsizlik yoki muayyan ishlarni hal qilishga aralashish; sudyalar daxlsizligini buzganlik uchun javobgarlik; sudyaga uning oliy maqomiga munosib ravishda davlat hisobidan moddiy va ijtimoiy ta’minot belgilash orqali ta’minlanishi belgilangan.

    Bulardan tashqari davlat idoralari va boshqa tashkilotlar, muassasalar, mansabdor shaxslar, fuqarolar sudyalar mustaqilligini hurmat qilishlari va shunga rioya etish shartligi sudyalarga hurmatsizlik bildirib, shuningdek uni ochiqdan-ochiq mensimaslikdan dalolat beruvchi harakatlar qilish amaldagi qonunlarga asosan javobgarlikka sabab bo‘ladigan holatlar bo‘lib hisoblanadi.

    Odil sudlovni amalga oshirish borasida sudyalarning amalga oshirishi lozim bo‘lgan protsessual qoidalarni buzishga qaratilgan ommaviy axborot vositalarining xabarlari, ish bo‘yicha hukm, hal qiluv qarori chiqmasdan oldin ishni qanday hal bo‘lishi lozimligi haqida fikr bildirish ta’qiqlanadi.

    Konstitutsiyaning bu talabi Fuqarolik va Jinoyat protsessual kodekslarida hamda “Sudlar to‘g‘risida”gi qonunda ham o‘z aksini topgan va takomillashtirilgan, masalan, FPKning 7-moddasida aytilishicha, fuqarolik ishlari bo‘yicha odil sudlovni amalga oshirishda sudyalar mustaqildirlar va faqat qonunga bo‘ysunadilar.

    Sudyalar fuqarolik ishlarini qonun asosida, mustaqil Respublikaning huquqiy tushun chasiga muvofiq sudyalarga chetdan ta’sir etishga yo‘l qo‘yilmaydigan sharoitda hal qilishlari lozim. Ishni ko‘rishda tashqi ta’sirot bo‘lmasligi zaminida, ishning qanday hal qilinishi kerakligi to‘g‘risida hech kimning ko‘rsatma bermasligi, bunday huquq yuqori sudga ham berilmaganligi to‘g‘risidagi qoidalar ko‘rsatilgan.

    Sudyalarning mustaqilligi qator protsessual normalar bilan ta’minlanadi. Chunonchi: qaror chiqarishda sudyalar maslaxati sir saqlanadi; ish yuzasidan biron-bir masalani hal etishda, qaror chiqarishda sudya mustaqil bo‘lib, o‘z fikr va mulohazalarini bildirishlari mumkin. qarorga qo‘shilmagan sudya o‘zlarini alohida fikrini yozma ravishda bayon qilishga haqlidirlar.

    Sudyalar fuqarolik ishlari yuzasidan keltirilgan dalillarga baho berishda ish holatlarini aniqlashda, ish va ishga oid boshqa masalalarni ko‘rish va hal qilishda qo‘llanishi lozim bo‘lgan huquqiy me’yorlarni tanlashda mustaqildirlar.

    Ishning sudda ko‘rilishida prokuror yoki davlat idora organining, ekspert va mutaxassislarning bergan fikrlari, Shuningdek jamoat tashkilotlari fikrlari sud uchun majburiy emas.

    Ishni kassatsiya va nazorat tartibida ko‘ruvchi yuqori sud idoralari ham sud qarorini bekor qilishda va ishni yangidan ko‘rish uchun yuborishda qanday hal qilish lozimligi haqida ko‘rsatma berishga haqli emaslar.



    6. Sud ishlarining milliy tilda yuritilishi printsipi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 115-moddasida O‘zbekiston Respublikasida sud ishlarini yuritish o‘zbek tilida, qoraqalpoq tilida yoki muayyan joydagi ko‘pchilik aholi so‘zlashadigan tilda olib boriladi. Sud ishlari olib borilayotgan tilni bilmaydigan sudda qatnaShuvchi shaxslarga tarjimon orqali ish materiallari bilan to‘la tanishish va sud ishlarida ishtirok etish huquqi hamda sudda ona tilida so‘zlash huquqi ta’minlanadi.

    Sud ishlari yuritilayotgan tillarni bilmaydigan shaxslarga o‘z ona tilida arz qilish, bayonot va ko‘rsatuv berish, sudda so‘zlash va iltimos qilish, shuningdek FPKning 9-moddasida belgilangan tartibda tarjimonning xizmatidan foydalanish huquqi ta’minlanadi.

    Sud hujjatlari ishda ishtirok etayotgan shaxslarga ularning ona tillarida yoki ular biladigan boshqa tilda tarjima qilib topshirilishi lozim. Bu huquqiy me’yorning asosiy vazifasi sud ishlarini yuritiladigan tilni bilmagan shaxslarning huquq va manfaatlarini tegishli darajada himoya etilishini kafolatlaydi. Sud ishlarining milliy tilda yurgizilishi qoidaga ko‘ra, sud ishlarini yuritilishida ishtirok etuvchilarga va sud majlisi zalida hozir bo‘lgan shaxslarga jarayonni tushun arli bo‘lishini va Shu bilan birga sudda ish ko‘rishning tarbiyaviy xarakterda bo‘lishini ta’minlaydi. Bu qoida jarayonning barcha bosqichlariga tegishli bo‘lib, uning buzilishi sudni hukmi, hal qiluv qarorini bekor qilinishiga asos bo‘ladi.

    Yuqorida qayd qilingan hollardan ko‘rinadiki, agar ishda qatnashuvchi shaxsning ishi, masalan, tojik millatiga mansub aholi ko‘pchilikni tashkil qiladigan joydan bo‘lsa, shu yerli xalqning tilida ish ko‘rilishi, buning uchun lozim hollarda tarjimon bilan ta’minlash masalasi turadi. Bu qoidaning zaminida Respublikani milliy siyosatga bo‘lgan munosabatini muhimligini ko‘rsatuvchi holatdir.

    Sud ishlarini yurgiziladigan til to‘g‘risidagi printsipining buzilishi FPKning 314-moddasi 3-bandida ko‘rsatilganidek, sud hal qiluv qarorini albatta bekor qilinishiga asos bo‘ladi.

    7. Sudda ish ko‘rishning oshkoroligi printsipi. Qonun bilan belgilangan ayrim istesnolardan tashqari, barcha hollarda, ishlarning hamma sudlarda ochiq ko‘rilishi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 113-moddasi bilan belgilangan va kafolatlangan. Shunga binoan fuqarolik sud ishlari oshkora ravishda, fuqarolarning ishtirokida ko‘riladi.

    Fuqarolik sud ishlarining ochiq, oshkora ko‘rilishi ishda ishtirok etuvchilarga, shuningdek sud zalida hozir bo‘lgan boshqa shaxslarda ham, katta ta’surot qoldirib, sud jarayonining tarbiyaviy rolini ta’minlaydi.

    Ishlarning ochiq ko‘rilishi fuqarolarga sudyalarning ishlari bilan bevosita tanishish, ularning faoliyatini xalq nazorati ostiga olish imkonini beradi va shuning o‘zi bilan fuqarolik ishlarining to‘g‘ri hal etilishini ta’minlaydi.

    FPKning 10-moddasida ko‘rsatilganidek, barcha sudlarda ishlarni ko‘rish, oshkora olib boriladi. Bunda ba’zi istesnolar belgilangan. Chunonchi: qonunda belgilanishicha, davlat sirini saqlash manfaatlari yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslarning hayot sirlariga oid ma’lumotlarning fosh qilinmasligi talab qilingan barcha hollarda hamda tijorat sirlarini saqlash bilan bog‘liq bo‘lsa, farzandlikka olishning sir saqlanishiga oid ma’lumotlarni va yozishmalarni sirini fosh bo‘lmasligi, sudning asoslangan ajrimiga binoan sudda ish ko‘rish butunlay yoki qisman yopiq ravishda o‘tkaziladi.

    Sud majlisida ish yopiq ko‘rilsa, bu majlisda ishda ishtirok etuvchi shaxslar, ularning vakillari sudda ishni ko‘rishda qatnashishga yo‘l qo‘yilgan jamoat tashkilotlari vakillari, zarur hollarda esa guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar ham qatnashadilar.

    Ishning yopiq sud majlisida ko‘rilishi to‘g‘risidagi ajrim sudya (sud) tomonidan chiqarilishi tegishli ravishda asoslantirilgan bo‘lishi kerak. Yopiq sud majlisida qabul qilingan sud qarorlari hamma hollarda oshkora e’lon qilinadi.

    Sud ishlarining yuritilishini belgilaydigan ikkinchi guruh tamoyil (printsip)lar tubandagilardan iborat:

    1) ishlarni amaldagi qonunlar asosida hal qilish printsipi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 2-moddasida ko‘rsatil-ganidek, davlat xalq irodasini ifoda etib, uning manfaatlariga xizmat qiladi. Davlat organlari va mansabdor shaxslar jamiyat va fuqarolar oldida mas’uldirlar.

    Davlat va jamoat tashkilotlari, mansabdor shaxslar O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga va qonunlarga rioya qilishga majburdirlar. FPKning 12-moddasini 1-qismida bu konstitutsion huquqiy me’yor o‘z ifodasini topgan. Bu qonunda ko‘rsatilishicha, sud ishlarini Konstitutsiyaga va O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga asosan hal qilishi lozim. Sud shuningdek qonunga va O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasiga muvofiq chet davlatlarini huquq normalarini ham qo‘llaydi. Davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari tomonidan o‘zlariga berilgan huquq doirasida chiqarilgan huquqiy hujjatlarni ham tadbiq qiladi.

    Qonunlarning sud tomonidan to‘g‘ri tadbiq etilishi alohida ahamiyatga egadir. Fuqarolik sud ishlarini to‘g‘ri va odilona hal qilinishi fuqarolik, oila, mehnat va boshqa huquqiy me’yorlarning to‘g‘ri tadbiq etilishi yo‘li bilan belgilanadi.

    Fuqarolik sud ishlarini qo‘zg‘atilganda muayyan qonunning bo‘lmasligini ko‘rsatib, fuqarolik huquqlarini sud tomonidan himoya qilinishini rad etishga qo‘yilmaydi. FPKning 12-moddasi 3-qismida ko‘rsatilganidek, nizoli munosabatni tartibga soladigan qonun bo‘lmagan taqdirda, sud shu munosabatga o‘xshash munosabatni tartibga soladigan qonunni tadbiq etadi. Bunday qonun ham bo‘lmagan taqdirda esa sud, Respublika qonunlarining umumiy asoslari va ma’nosiga tayanadi.

    Sud fuqarolik ishlarini qonun qiyoslashi (analogiyasi) yoki huquq qiyoslashi (analogiyasi) bo‘yicha faqat nizoli munosabatni tartibga soluvchi moddiy huquq (masalan, fuqarolik, mehnat, oila huquqlari) normalari bo‘lmagandagina hal qilinadi. Fuqarolik ishlarini protsessual huquq normalari qiyoslashi (analogiyasi) bo‘yicha hal qilish qonunda belgilanmagan.

    Fuqarolik jarayonida ishlarning amaldagi qonunlar asosida hal qilinishi printsipi-ishlarning protsessual huquq normalariga aniq rioya qilganligi holda ko‘rilishi, ishlarning hal qilinishida moddiy huquq normalariga qat’iyan amal qilinishi, sud ishida qatnaShuvchi taraflarning protsessual harakatlari ustidan sud nazoratini olib borilishi, sudning chiqargan hal qiluv qarorlarining qonunga muvofiq bo‘lish-bo‘lmasligining kassatsion va nazorat tartibida tekshirilishning majburiyligi, sudning o‘z tashabbusi bilan ba’zi protsessual harakatlar qilishga huquqli va majbur bo‘lishligi, qonunlarning ayrim fuqarolar va tashkilotlar tomonidan buzilishi hollari aniqlanganda-sudning bu to‘g‘rida xususiy ajrimlar chiqarishi bilan ta’minlanadi.



    2) Ishni holisona (ob’ektiv haqiqatni) aniqlashga qaratilgan printsipi.

    Ishni holisona (ob’ektiv haqiqatni) aniqlashga qaratilgan printsipi FPKning 15-moddasida belgilangan. Bu qonunda aytilishicha, sud taqdim qilingan materiallar va bayonotlar bilan cheklanmasdan, ishning haqiqiy holatini, taraflarning huquq va burchlarini har taraflama, to‘liq va holisona ravishda aniqlash uchun qonunda ko‘rsatilgan hamma choralarni ko‘rishga majburdir.

    Bu printsip mazmunida fuqarolik ishlarini ko‘rish va hal qilishda sud haqiqatda mavjud bo‘lgan holatlarni aniqlash uchun choralar ko‘rishi, taraflar o‘rtasidagi munosabatlarni aniq belgilashi, sudning qarori sud majlisida har taraflama tekshirilgan va aniq isbotlangan holatlarni asoslangan bo‘lishi to‘g‘risidagi qoida yotadi.

    Ishni holisona, haqiqatni belgilash maqsadlarida sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning huquq va burchlarini tushun tirish, muayyan protsessual harakatlar qilish yoki qilmaslikning oqibatlari to‘g‘risida ularni ogohlantirish, hamda ularga o‘z huquqlarini amalga oshirishlariga yordam ko‘rsatishi lozim bo‘ladi.

    O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual huquqi hamda huquqiy me’yorlarning aksariyati qandaydir shaklda bo‘lmasin, fuqarolik ishini haqiqiy holatini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, bu o‘z navbatida ishni holisona hal qilishga qaratilgan printsipni amaldagi ko‘rinishidir. Bu qoida fuqarolik jarayonining hamma bosqichlariga tegishlidir.

    3) Erkin huquq prinsipi.

    Fuqarolar va tashkilotlarning huquqlari va qonun bilan himoya qilinadigan manfaatlari buzilganida, bu huquqlarning qo‘riqlanishi, huquqlarning tiklanishi to‘g‘risida odatda sud organlariga murojaat qilinadi. Bunday hollarda moddiy huquq hamda uni himoya qilish vositalari bo‘lgan protsessual huquq me’yorlarini ishlatish huquqi fuqarolik jarayonining erkin huquqliligi, ya’ni jarayondagi erkinlik huquqi deb ataladi.

    Erkinlik huquqining mazmuni quyidagilardan: 1) da’vo qilish huquqi; 2) da’vodan voz kechish huquqi yoki da’voni e’tirof etish (tan olish) huquqi; 3) o‘zaro kelishib ishni tamomlash huquqi; 4) sudning qarori ustidan shikoyat qilish; 5) sud qarorini majburiy ravishda bajartirishni talab qilish huquqlaridan iborat bo‘ladi.

    Sud fuqarolik ishini ko‘rishga quyidagi hollarda kirishadi:

    - o‘zining huquqini yoki qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatini himoya qilish uchun murojaat qiluvchi shaxsning arizasi bo‘yicha;

    - prokurorning arizasi bo‘yicha;

    - davlat boshqaruv idoralari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari va ayrim fuqarolarning arizalari bo‘yicha, agarda qonunga ko‘ra ular boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun sudga murojaat qilishlari mumkin bo‘lsa (FPKning 5-moddasi).

    Yuqorida keltirilgan qonun fuqarolarning huquqi buzilganda uning qo‘riqlanishini iltimos qilish huquqini mazkur shaxsning o‘ziga berishi bilan birga, buzilgan huquqlarning himoya qilinishi maqsadlarida, fuqarolik jarayonida prokurorning ishtirok etishi, fuqarolik ishining bevosita sud, davlat va jamoat tashkilotlari tashabbusi bilan qo‘zg‘atilishi mumkinligini belgilaydi.

    Moddiy huquqi buzilgan fuqaro erkin huquqlik printsipiga binoan da’vo qo‘zg‘atish yoki qo‘zg‘atmaslik huquqiga ega. Tashkilotlarning huquqlari buzilishi hollarida esa-mazkur tashkilotlarning mansabdor shaxslari mulkiy bo‘lgan huquqni qo‘riqlash maqsadlarida, da’vo qo‘zg‘atish huquqlariga ega bo‘libgina qolmasdan, balki bunday da’voni qo‘zg‘atishga majburdirlar.

    Bu printsipga muvofiq, da’vogar o‘z da’vosining predmetini, hajmini, huquqiy asosini belgilaydi; ikkinchi taraf-javobgar esa, da’voni tan olish yoki da’voga qarshi bo‘lib, da’voni inkor etish huquqiga egadir.

    Sudda qo‘zg‘atilgan fuqarolik ishi taraflarning o‘zaro keliShuvlari bo‘yicha tamomlanishi ham mumkin. Ammo taraflarning, ya’ni da’vogar va javobgarning o‘z huquqlari va burchlarini amalga oshirish-oshirmaslik to‘g‘risidagi ixtiyoriy harakatlari o‘zaro kelishuvlari sud uchun majburiy emas. Sud davlat va jamoat manfaatlari talab qilinganida yoki biron-bir shaxslarning huquqlari buzilishiga qaratilgan hollarda da’vodan voz kechishni yoki da’voni tan olishni hal qilmasligi ham mumkin. Taraflarning da’vo ishini o‘z roziliklari bo‘yicha butunlay tamomlashlari to‘g‘risidagi keliShuvlari ham sud uchun majburiy emas.

    Fuqarolik ishida qatnashuvchi da’vogar va javobgarlar sudning hal qiluv qarori ustidan, shuningdek yuqori sudlarning ajrimlari ustidan shikoyat berish va bermaslik huquqiga egadirlar. Ammo ba’zi hollarda fuqarolarning, tashkilotlarning huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish zarur bo‘lgan hollarda, qonuniy kuchga kirmagan sudning hal qiluv qarori ustidan prokuror kassatsiya protesti keltirishi mumkin. Ishda ishtirok etuvchilarning biri tomonidan shikoyat berilganida yoki bir shaxsning yoki bir necha shaxslarning manfaatlari ko‘zlanib, protest keltirganida, yuqori sud faqat bu shikoyat va protestlar bilan cheklanib qolmasdan, ishning hamma holatini butunlay tekshirishga majbur bo‘ladi.

    Erkin huquq printsipi da’vo ishining qo‘zg‘atilishidan boshlab to da’vo yuzasidan chiqarilgan qarorlarning ijro etilishigacha qo‘llanib, ishda ishtirok etuvchilarga tegishli protsessual huquqlarning qonunlar bilan belgilangan tartibda amalga oshirilishini ta’minlaydi.

    4) TortiShuvchilik printsipi.

    Fuqarolik jarayonida bu printsip tubandagilardan iborat: birinchidan, ishda ishtirok etuvchi har qanday shaxs fuqarolik ishi to‘g‘risida arz qilishi, bayonotlar berishi, e’tiroz bildirishi, iltimoslar qilishi, sudga dalillar topshirish bilan o‘zining haqligini isbotlashi, Shu mazmuni bo‘yicha o‘z fikrlarini aytishi mumkin; ikkinchidan, prokuror ish holatlarini isbotlashi, ishning ayrim masalalari yuzasidan, Shuningdek hamma ish bo‘yicha sudga o‘z fikrini berishi mumkin; uchinchidan, sud holisona usul bilan haqiqatni belgilash maqsadida o‘z tashabbusi bilan dalillar to‘plash huquqiga egadir.

    Tortishuvlik printsipiga muvofiq har bir taraf o‘zining talablari va e’tirozlariga asos qilib ko‘rsatilgan holatlarni isbotlashi kerak, Shuning uchun taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar zarur dalillarni sudga keltiradilar. Agar taqdim etilgan dalillar etarli bo‘lmasa, sud taraflarga va ishda ishtirok qiluvchi boshqa shaxslarga qo‘shimcha dalillar taqdim etishni taklif qiladi. qo‘shimcha dalillar taqdim etish taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar uchun qyinchilik tug‘dirsa, sud ularning iltimosiga ko‘ra, dalillarni to‘plashda ularga yordam berishlari mumkin (FPKning 57-moddasi).

    Yuqorida keltirilgan qonundan ma’lum bo‘lishicha, tortishuvchilik printsipi taraflarning ish holatlarini isbotlash borasida bo‘lgan huquq va burchlarining sudning ishni hal qilish uchun zarur bo‘lgan holatlarni aniqlashga bo‘lgan huquq va burchlari bilan uzviy ravishda bog‘liq bo‘lishligini bildiradi. Ishda qatnashuvchi taraflarning o‘z talablari va e’tirozlarini isbotlash uchun keltirilgan dalillar sud tomonidan tekshiriladi va ish uchun ahamiyatli bo‘lgan boshqa faktlar bilan solishtiriladi hamda zarur hollarda taraflardan boshqa qo‘shimcha dalillar keltirish talab qilinadi yoki sud bu dalillarni to‘plashda ularga yordam ko‘rsatadi.

    Tortishuvchilik printsipi-sudning chiqargan hal qiluv qarorining qonuniyligini va asosli bo‘lishligini kassatsiya tartibida tekshiruvchi ikkinchi instantsiya sudida ham qo‘llaniladi. Binobarin, taraflar kassatsiya shikoyatni yoki prokurorning kassatsiya protestining rad qilinishini ko‘zlab o‘zlarining bayonotlarini berishga ham haqli bo‘ladilar.

    Qonun tortishuvchilik printsipining amalga oshirilishi printsipini ta’minlash maqsadlarida fuqarolik ishlarini ko‘ruvchi va hal qiluvchi sudlarga muayyan burchlar ham yuklaydi. FPKning 15-moddasida belgilanganidek, sud taqdim qilingan hujjatlar va bayonotlar bilangina cheklanmasdan, ishning haqiqiy holatini, taraflarning huquq va burchlarini to‘liq va holisona ravishda aniqlash uchun qonunda ko‘rsatilgan hamma choralarni ko‘rishga haqli.

    Sud ishda ishtirok qilayotgan shaxslarga ularning huquq va burchlarini tushun tirish, protsessual harakatlar qilishi yoki qilmasligining oqibatlari to‘g‘risida ularni xabardor qilishi hamda ishda ishtirok qilayotgan shaxslarga o‘z huquqlarini amalga oshirishda yordam ko‘rsatishi lozim.

    5) Fuqarolik ishlarida ishtirok etuvchi taraflarning teng huquqliligi printsipi.

    O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 18-moddasida ko‘rsatilganidek, fuqarolar iktisodiy, siyosiy, sotsial va madaniy hayotimizning barcha sohalarida teng huquqli bo‘lishlari qonun oldida tengligi ko‘rsatilgan. Fuqarolik jarayonida ishtirok etuvchi taraflarning teng huquqli bo‘lishlari Respublikamiz sudining demokratik asoslarga asosan tuzilganligidan dalolat beradi.

    Yuqorida ko‘rsatilgan konstitutsion printsipga muvofiq fuqarolik ishida ishtirok etuvchi shaxslar fuqarolik ishlarining yuritilishida teng huquqdan foydalanadilar. Ular tenglik asosida sudda har turli iltimos qilishlari, ishning hamma materiallari bilan tanishishlari, barcha protsessual harakatlarning qilinishida hozir bo‘lishlari, sud majlislarida shaxsan yoki vakillari orqali ko‘rsatma berishlari, suddan tushun tirishlar olishlari, lozim hollarda esa-yordamlar ham olishlari, sudning hal qiluv qarorlari va ajrimlari ustidan shikoyatlar berishlari, hal qiluv qarorlarining ijro etilishida ishtirok etishlari mumkin. Fuqarolik ishida har ikki taraf ham teng darajada da’vo qo‘zg‘atish-qo‘zg‘atmaslik, da’vo talablariga e’tiroz bildirish-bildirmaslik, da’voni butunlay yoki qisman tan olish yoki butunlay tan olmaslik huquqiga egadirlar. qonun da’vogarga qanday huquqlar bergan bo‘lsa, masalan, da’vo qo‘zg‘atish yoki da’vodan to‘la yoki qisman voz kechish huquqlari berilgan bo‘lsa, javobgar ham o‘z navbatida da’voga qarshi bo‘lish, da’voni rad etish uchun dalillar keltirish, da’voni to‘la yoki qisman tan olish huquqiga ega bo‘ladi. Taraflar sud majlisi davomida ham teng darajada bo‘lib, so‘zga chiqish, ko‘rsatuvlar, bayonotlar berish huquqlariga ega bo‘ladilar.

    6) Ishni og‘zaki ko‘rish prinsipi.

    Bu printsip sudda ishtirok etuvchi taraflardan protsessual harakatlarni og‘zaki ravishda ifodalashni talab qiladi. Sud ishni og‘zaki ko‘rganda taraflar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar, Shuningdek ishda ishtirok etuvchi prokuror bilan bevosita ish munosabatida bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

    Fuqarolik ishiga izohlar yozma ravishda taqdim etilgan bo‘lsa ham, ammo suddagi ish materiallari og‘zaki ravishda tekshiriladi. Sud majlisida og‘zaki tekshirilgan vaqtda aniqlangan va tasdiqlangan materiallargina sud qaroriga asos qilib olinadi. Sud majlisida aytilgan so‘zlarning hammasi sud majlisini bayonnomasiga yozilishi og‘zakilik printsipiga xilof kelmaydi. Aksincha sud majlisida aytilgan so‘zlarning bayonnomasiga yozilmasligi sud qarorining qonuniy va asosli bo‘lishini tekshirish imkoniyatidan mahrum qiladi.

    Fuqarolik jarayonining og‘zakiligi printsipiga muvofiq sud taraflarning og‘zaki bayonotlari, izohlarini, guvohlar, ekspertlar va mutaxassislarning og‘zaki ko‘rsatuvlarini eshitadi. Sud majlisida ko‘riladigan barcha masalalar og‘zaki muhokama qilinadi. Bunday usul sudyalarga ish holatlarini oydinlashtirishlariga va ularda ish yuzasidan to‘g‘ri ichki tushun cha paydo bo‘lishiga imkon beradi. Sudga taqdim etilgan barcha yozma hujjatlar, chunonchi ekspertlarning yozma xulosalari va boshqa yozma dalillar og‘zakilik printsipi talablariga ko‘ra sud majlisida ko‘rilishi, og‘zaki muhokama qilinishi lozim bo‘ladi. Fuqarolik ishini sudda og‘zaki ko‘rilishi haqida hamda agar ishni ko‘rish davomida sudya almashtirilgan hollarda, bu ishni qaytadan ko‘rilishi FPKning 11-moddasida ko‘rsatilgan.



    7) Sudda ish ko‘rishning bevositaligi prinsipi.

    Bu printsipga binoan fuqarolik ishlarini tekshiruvchi va ish yuzasidan qaror chiqaruvchi sudyalar ish materiallari bilan shaxsan tanishishlari, guvohlarning bergan guvohligini, ekspertlar xulosalarini, mutaxassislarni fikrini eshitishga yozma dalillar bilan tanishishga, ashyoviy dalillarni ko‘zdan kechirishga (FPKning 11-moddasi 1-qismi) dalillarni tekshirishlari va ularni sud majlisida bevosita o‘zlari, Shuningdek ishda qatnaShuvchilarning ishtirokida tekshirishi lozim bo‘ladi.

    Bu printsipga muvofiq sud fuqarolik huquqiy nizolarni hal qilishda taraflarning huquqlari paydo bo‘lishi, o‘zgarishi yoki tugashi bilan bog‘liq bo‘lgan faktlarni bevosita aniqlaydi. Sud umumiy qoida bo‘yicha topshirilgan hujjatlarning asl nusxalarini ko‘radi, faqat istesno tariqasidagi bunday hujjatlarni sud majlisiga topshirish mumkin bo‘lmagandagina, hujjatlarning ikkinchi nusxa (kopiya)laridan foydalanishi mumkin.

    Fuqarolik jarayoni bevositalik printsipiga asoslangan bo‘lsa ham, ammo ayrim hollarda, bu qoidadan chetga chiqishga qonun yo‘l qo‘yadi. Masalan, guvoh ish ko‘rilayotgan sudda bevosita so‘roq qilinishi lozim bo‘lsa ham, ammo u ish ko‘rayotgan shahar yoki tumandan uzoq joyda yashaganida, ishni ko‘ruvchi sudning maxsus topshirig‘i bo‘yicha, bu guvoh o‘zining turadigan joydagi sud tomonidan mazkur ish mazmuni bo‘yicha so‘roq qilinishi mumkin.



    8) Ishning uzluksiz ko‘rilishi prinsipi.

    Bu printsip sud ishining boshlanishidan to oxirigacha, ya’ni sudning hal qiluv qarori chiqarilishiga qadar uzluksiz sud majlisida va sudning o‘zgarmagan tarkibida ko‘rilishini va bu ish yuzasidan hal qiluv qarori chiqarilmaguncha boshqa ishlarning ko‘rilmasligini talab qiladi.

    Jarayonning uzluksizligi printsipiga binoan ishning ko‘rilishi tamom bo‘lgan zamon darhol qaror chiqarilishi va uni e’lon qilinishi lozim bo‘ladi. Ko‘rilgan ish yuzasidan chiqarilgan qarorni e’lon etmasdan turib boshqa ishni ko‘rishga sud haqli bo‘lmaydi. Faqat ayrim hollardagina, istesnolar sifatida, murakkab ishlar bo‘yicha sudning asoslantirilgan qarorining tayyorlanishi uch kundan oshiq bo‘lmagan muddatga kechiktirilishi mumkin bo‘ladi.

    Sud qarori chiqarishda faqat sudni mazmunan boshidan oxirigacha ko‘rishda ishtirok etgan sudyalargina qatnasha oladilar. Har bir ish bo‘yicha sud majlisi, dam olish uchun belgilangan vaqtdan tashqari uzluksiz davom etadi. Sud uzluksiz boshlangan ishning ko‘rilishini tamomlanmasdan yoki uni ko‘rishni boshqa vaqtga qoldirmasdan turib boshqa ishni ko‘rishga haqli emaslar. Agar ishning ko‘rilishi davomida sud tarkibi o‘zgarsa-ishning ko‘rilishi yangidan boshlanadi.



    9) Sud himoyasidan foydalanish imoniyatining ta’minlanishi printsipi.

    Bu printsipga asosan O‘zbekiston Respublikasining “Sudlar to‘g‘risida”gi qonuniga asosan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari davlat boshqaruv idoralari va mansabdor shaxslarning har qanday g‘ayriqonun iy xatti-harakatlaridan, shuningdek sha’ni, qadr-qimmati, hayoti va sog‘lig‘i, shaxsiy erkinligi va mulki, boshqa huquq va erkinliklariga tajovuzlardan sud himoyasida bo‘lish huquqiga ega. Qonunda muassasa, korxona va tashkilotlar ham sud himoyasida bo‘lishiga haqliligi ko‘rsatilgan. Sudga murojaat qilish huquqidan voz kechish haqiqiy emas.

    Sud himoyasidan foydalanish imkoniyatining berilishi printsipi avvalo sud xarajatlarining ko‘p bo‘lmasligidan, ba’zi fuqarolarning sud xarajatlarini to‘lashdan sud tomonidan ozod qilinishidan yoki ularning to‘lanishi kechiktirilishi bilan ifodalanadi. Fuqarolarga sud himoyasidan foydalanishda qo‘layliklar tug‘dirish maqsadida sud idoralari xalqning yashash joylariga mumkin qadar yaqinlashtirilib joylashtirilgan bo‘ladi.

    Fuqarolik ishi bo‘yicha arizaning qabul qilinishi to‘g‘risidagi iltimos sud tomonidan faqat ayrim, qonunda maxsus nazarda tutilgan hollardagina rad qilinishi mumkin.

    Fuqarolik jarayonidan fuqarolik ishining sudda faqat advokat orqali yurgizilishi shart emas. Sudya ish yuzasidan sudga murojaat qiluvchiga uning huquq va burchlarini tushun tiradi, da’vodan voz kechishi oqibatlari to‘g‘risida, shuningdek boshqa protsessual harakatlarning oqibatlari to‘g‘risida tushun tirishlar beradi.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


    Download 1.34 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti fuqarolik protsessual

    Download 1.34 Mb.