• MUSTAQIL TA’LIM MAVZUSI: FUQAROLIK PROTSESSIGA OID HUQUQIY MUNOSABATLAR VA ULARNING SUB’EKTLARI Tayanch iboralar: f
  • O‘zlashtirish savollari
  • 3-MAVZU. FUQAROLIK PROTSESSIDA TARAFLAR Tayanch iboralar
  • Dars o‘tish vositalari
  • Dars o‘tish usullari
  • 2-§. Protsessual ishtirokchilik va uning turlari
  • 3-§. Ishga tegishsiz tarafni almashtirish
  • 4-§. Protsessual huquqni qabul qilish (huquqiy vorislik)
  • Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti fuqarolik protsessual




    Download 1.34 Mb.
    bet4/20
    Sana16.03.2017
    Hajmi1.34 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

    O‘zlashtirish savollari

    1. Fuqarolik protsessining tamoyillari tushunchasiva mohiyati.

    2. Fuqarolik protsessining tamoyillari tizimi va tasnifi.

    3.Odil sudlovning faqat sud tomonidan hamda fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshirilishi tartibi.

    4.Sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga bo‘ysunishi tamoyilining mazmuni.

    5.Taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi, sud ishlari yuritiladigan til, sudda ish ko‘rishning oshkoraligi tamoyilining ahamiyati.

    6.Sudda ishni ko‘rishning bevositaligi va og‘zakiligi, ishlarni amaldagi qonun hujjatlari asosida hal qilish, fuqarolik ishlarining yakka tartibda va hay’at tomonidan ko‘rilishi, ishning haqiqiy holati, taraflarpiig huquq va majburiyatlari sud tomonidan aniqlanishi, sud chiqargan hal qiluv qarori, ajrim va qarorning majburiyligi.

    MUSTAQIL TA’LIM MAVZUSI: FUQAROLIK PROTSESSIGA OID HUQUQIY MUNOSABATLAR VA ULARNING SUB’EKTLARI
    Tayanch iboralar: fuqarolik protsessiga oid huquqiy munosabatlar tushun chasi, fuqarolik protsessual huquqiy munosabatlarni vujudga kelish asoslari, fuqarolik protsessual huquqiy munosabatlarning sub’ektlari va ularning tasnifi, odil sudlovni amatga oshirishga ko‘maklashuvchi shaxslar, ularning protsessual huquqiy holati, ishda ishtirok etuvchi shaxslar tushun chasi, tarkibi hamda ularning huquq va majburiyatlari.

    Bizga ma’lumki huquqiy munosabatlar bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar huquqiy munosabatlar deb aytiladi.

    Fuqarolik huquqiy munosabatlar fuqarolik muomalasi ishtirokchilarnining, ya’ni fuqarolar bilan fuqarolar, tashkilotlar bilan fuqarolar o‘rtasida bo‘ladigan shaxsiy, mulkiy, oila huquqi, mehnatga oid, uy-joy va boshqa huquqiy munosabatlardan, ayrim tashkilotlar bilan fuqarolar o‘rtasidagi xo‘jalik munosabatlaridan kelib chiqadigan ishlarning suda ko‘rilishi va hal qilinishida qonunda belgilangan hollarda sud va boshqa organlar qarorlarining ijro qilinishida ishtirok etuvchilar o‘rtasida bo‘ladigan ijtimoiy munosabatlardan iborat.

    Bunday huquqiy munosabatlar sud bilan fuqarolik ishi yuzasidan bo‘lgan da’vogar o‘rtasida, sud bilan javobgar o‘rtasida, sud bilan prokuror va boshqa organlar o‘rtasida, sud bilan taraflarning vakillari o‘rtasida bo‘lib, fuqarolik protsessual huquqiy normalar bilan tartibga solinganligi tufayli fuqarolik huquqiy munosabatlar hisoblanadi.

    Albatta har bir jismoniy yoki yuridik shaxs huquqiy munsabat sub’ekti bo‘lishi uchun qonun hujjatlarda belgilangan tartibda huquq yoki muo mala layoqatiga ega bo‘lishi kerak.

    Ayrim yuridik adabiyotlarda belgilanishicha fuqarolik protsessual huquqiy munosabatlar o‘ziga xos xususiyatlarga ham ega bo‘ladi. Bularga birinchidan, sud har bir fuqarolik protsessual munosabatda, albatta ishtirok etuvchi sub’ekt bo‘lib ko‘riladi. Bunday munosabatlar yuqorida aytganimizdek, sud bilan protsessda ishtirok etuvchilarning bir o‘rtasida, masalan, sud bilan da’vogar o‘rtasida, sud bilan javobgar o‘rtasida va protsessning boshqa ishtirokchilari o‘rtasida vujudga keladi. Lekin bo‘nday munosabatlar sud bilan progtsessning boshqa ishtirokchilari o‘rtasida bir vaqtning o‘zida vujudga kelmaydi. Shuni ta’kidlash o‘rinliki protsessual munosabatlarda har doim faqat ikkita sub’ekt bo‘lib, ulardan biri albatta sud bo‘ladi. Shuningdek fuqarolik protsessining ishtirokchilari bilan protsessual huquqiy munosabatlar faqatgina sud tomonidan fuqarolik ishini qo‘zg‘atish bilban vujudga kelishi ham o‘ziga xos xususiyatga ega. Bir so‘z bilan aytganda sud bilan fuqarolik protsessii ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabatlar suddan tashqari holatlarda vujudga kelmaydi.

    Fuqarolik protsessual huquqiy munosabatlar faqatgina huquqiy me’yorlar bilan tartibga solinadigan munosabatlarga kirisha oladi. Fuqarolik protsessual huquqiy munosabatni vujudga keltiruvchi ya’ni protsessual huquqiy munosabatlar ishtirokchilari bilan sudning huquqiy munosabatga kirishishi o‘z navbatida sub’ektlarning bir biri bilan bog‘likligini ham belgilaydi. Masalan, sudning da’vogar bilan protsessual huquqiy munosabatga kirishishi albatta sudning javobgar bilan huququiy munosabatga kirishishi uchu nasos bo‘lib hisoblanadi. Bir so‘z bilan aytganda fuqarolik protsessual huquqiy munosabat tarkib jihatdan murakkab huquqiy munosabat bo‘lib hisoblanadi.

    Fuqarolik protsesual huquqiy munosabat sub’ektlari protsessning barcha bug‘inlarida ya’ni protsessual kodeksda belgilangan tartibda huquq va majburiyatga ega bo‘ladi va ular o‘z protsessual huquq va majburiyatini ushbu kodeks asosida amalga oshiradi. Masalan, protsessual huquq deganda ishda ishtirok etuvchi shaxslar ko‘rilayotgan ish materiallari bilan tanishishlari, ulardan ko‘chirmalar olishlari, rad etish to‘g‘risida arz qilishlari, dalillarni tekshirishda ishtirok etishlari, ishda ishtirok etuvchi shaxslarga yoki odil sudlovni amalga oshirukvchi shaxslarga savollar berishi, sudga og‘zaki yoki yozma tushun tirishlar berish, iltimoslar taqdim qilish, sudning chiqargan qarorlarigsha nisbatan o‘zining norziligini shikoyat tartibida amalga oshirishga egadirlar.

    Fuqarolik protsessual huquqiy munosabat ishtirokchilarning majburiyati ham fuqarolik protsessual kodeksda belgilab qo‘yilgan. Masalan, ishda ishtirok etuvchi shaxs sud tomonidan JKning 238-240-moddalari asosida ogohlantiriladi ya’ni sudga faqat to‘g‘ri gapirishni ya’ni yolg‘on ko‘rsatma bermaslik haqida ogohlantiriladi. Bundan tashqari protsess ishtirokchilari sudyaning harakatlariga quloq solishlari, berilgan savollarga to‘g‘ri javob beri shva h.k. ni ta’kidlash mumkin. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tarkibi FPK ning 33-moddasida va yuqorida qayd qilingan huquqlar boshqa moddalarda ham belgilab qo‘yilgan.
    O‘zlashtirish savollari

    1. Fuqarolik protsessiga oid huquqiy munosabatlar tushun chasi.

    2. Fuqarolik protsessual huquqiy munosabatlarni vujudga kelish asoslari.

    3. Fuqarolik protsessual huquqiy munosabatlarning sub’ektlari va ularning tasnifi.

    4. Odil sudlovni amatga oshirishga ko‘maklashuvchi shaxslar, ularning protsessual huquqiy holati.

    5. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar tushun chasi, tarkibi hamda ularning huquq va majburiyatlari.



    3-MAVZU. FUQAROLIK PROTSESSIDA TARAFLAR
    Tayanch iboralar: fuqarolik protsessida taraflar tushun chasi, taraflarning protsessual huquq va burchlari, fuqarolik protsessida birgalikda ishtirok etish, birgalikda ishtirok etiganing maqsadi, asoslari va uning turlari, birgalikda ishtirok etuvchilarning protsessual huquq va majburiyatlari, ishga daxldor bo‘lmagan taraflar tushunchasiva ularni almashtirish tartibi, protsessual huquqiy vorislik tushun chasi, asoslari va protsessga kirishish tartibi.

    Dars o‘tish vositalari: mavzu nazariy ahamiyat kasb etishi bilan uni asosan ma’ruza tarzida O‘zbeksiton Respublikasi Prezidenti tomonidan sud-huquq sohasini isloh qilishga qaratilgan vazifalari hamda Oliy sudning Plenum qarorlarining me’yor-normalarini sharh-lash orqali yoritiladi hamda zaruratga qarab savol-javoblar uyushtiriladi.

    Dars o‘tish usullari: darsning mohiyatini ijtimoiy-gumanitar fanlar yutuqlaridan foydalangan holda yorqin tahlil qilish va seminarda har bir talabaning fikrini eshitish bilan yakunlanadi.
    Bizga ma’lumkin fuqarolik protsessining asosiy ishtirokchilari da’vogar va javobgar hisoblanadi va aynan shu ikki sub’ekt o‘z o‘rnida fuqarolik protsessining asosiy ishtirokchilari taraflari bo‘ladi. Shuningdek fuqarolik protsessining taraflari sifatida korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va jamoat birlashmalari ham bo‘lishi mumkin.

    Fuqarolik protsessida taraflarning ishtirok etishi ularning sudga murojaat etishi muhim ahamiyat kasb etadi. Murojaat etishning mazmuniga ko‘ra ham ularni bir necha turga bo‘lish mumkin. Masalan, ijtimoiy munosabatlarning mulkiy xarakterga ega bo‘lishi hamda nomulkiy xarakterdagi munosabatlarda ya’ni sha’n qadr qimmatga etkazilgan huquqlarni buzish holatlarida ham har doim huquqi buzilgan shaxsning sudga da’vo qo‘zg‘atishdan iborat bo‘ladi. Shunigdek davlat organlari yoki mansabdor shaxslarining hamda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining noqonuniy xatti xarakatlari tufayli buzilgan huquqlarni tiklash bo‘yicha sudga shikoyat bo‘yicha murojaat etgan shaxslarni, Shu bilan birga fuqarolik protsessiual tartibda fuqarolar bilan bog‘liq yuridik faktlarni aniqlash to‘g‘risidagi nizosiz ishlar bilan bog‘liq ariza bilan murojjat etgan shaxslarni ham ko‘rish mumkin.

    Fuqarolik protsessual huquqning asosiy talablaridan biri uning ishtirokchilari hamda uning taraflari bo‘lib, ular hamma vaqt o‘zlariga berilgan barcha protsessual huquqlardan vijdonan, halol, insofli tartibda foydalanishga majburdirlar. Shuningdek fuqarolik protsessi ishtirokchilariga jarayonni cho‘zish yoki buzish maqsadida har qanday g‘ayriqonuniy harakatlarni qilishga sud yo‘l qo‘ymaydi.

    Taraflar ham o‘z navbatida ishda ishtirok etuvchi shaxslar tarkibiga kiradi va ularning protsessual asoslari FPK ning 33-moddasida hamda ushbu ishtirokchilarning protsessual huquq va majburiyatlari FPKning 34-modasida belgilab qo‘yilgan.

    Fuqarolik protsessida ishtirok etuvchi taraf deb FPK ning 39-moddasida alohida ta’rif berilgan. Ularning protsessual huquq va majburiyatlari esa FPKning 40-moddasida belgilangan. Shuningdek fuqarolik protsessual qonunchilik fuqarolik protsesining ishtirokchisi hisoblangan taraflarga protsesda birgalikda ishtirok etishni ham belgi-laydi va buning huquqiy asosi FPKning 41-moddasida belgilangan. Shu bilan birga fuqarolik protsessual qonunchilik ishda taraf sifatida ishtirok etayotgan shaxslarga protsessual huquqiy vorislikni olishga ham yo‘l qo‘yadi va u FPKning 43-moddasida mustahkamlangan.

    Jarayonda, ya’ni fuqarolik ishining ko‘rilishida teng darajada ishtirok etish huquqi taraflarning bir qator protsessual huquqlardan bab-baravar foydalanishlarini bildiradi. Bu printsipga rioya qilingani holda taraflar ish materiallari bilan tanishish, ish materiallaridan ko‘chirmalar va nusxalar olish, chetlatishni bildirish, dalillar keltirish yoki dalillarni tekshirishda ishtirok etish, ishda ishtirok etish, ishda ishtirok etuvchi guvohlarga, ekspertlarga, mutaxassislarga savollar berish, sudga iltimoslar qilish, og‘zaki va yozma bayonotlar berish, ishning sudda ko‘rilishi davomida vujudga kelgan barcha masalalar yuzasidan o‘z vajlarini keltirish va fikrlarini aytish, ikkinchi tarafning iltimoslariga, ko‘rsatgan vajlari va iltimoslariga qarshi e’tirozlar bildi-rish, sudning hal qiluv qarori va ajrimlari ustidan shikoyatlar berish, hal qiluv qarorining majburiy ravishda ijro etilishini talab qilish sudning hal qiluv qarorlari ijro etilishida sud ijrochisining muayyan harakatlari-da qatnashish, Shuningdek qonun bilan berilgan boshqa protsessual huquqlardan keng darajada foydalanishga haqli bo‘ladilar.

    Nizoli huquq to‘g‘risidagi masalalar sudda ko‘rilishi va hal qilinishida taraflar jarayonnining boshqa ishtirokchilaridan farq qilib, o‘zlariga xos huquqlarga ega bo‘ladilar. Chunonchi: da’vogar da’voning asosini yoki predmetini o‘zgartirishga, da’vo talablarining miqdorini oshirishga yoki kamaytirishga yoxud da’vodan voz kechishga, da’vogar esa da’voga iqror bo‘lishga haqli bo‘ladi.

    Taraflar jarayonning har qanday davrida ishni kelishuv bitimi bilan tamomlashlari mumkin (FPKning 40-moddasini 4-qismi). Taraflarning bu huquqlari qonunga binoan sud nazorati ostida amalga oshiriladi.

    Sud da’vogarning da’vodan voz kechishini, javobgarning da’voga iqrorligini basharti, bu harakatlar qonunga xilof bo‘lsa yoki kimning bo‘lmasin huquqini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzsa, qabul qilmaydi va taraflarning keliShuv bitimini tasdiqlamaydi.

    Agar da’vodan voz kechish, da’voga iqror bo‘lish, kelishuv bitimi taraflarning erkiga, qonunga, davlat manfaatlariga xilof bo‘lsa, taraflardan birining yoki boshqa shaxslarning manfaatlariga zarar keltiradigan bo‘lsa, sud ish yuzasidan to‘plangan dalillarni tekshirishni davom ettiradi va mazkur ishning holatlariga muvofiq tarzda qaror chiqaradi.

    Sud taraflarga tegishli bo‘lgan huquqlarning amalga oshirilishida ularga har tomonlama yordam beradi, huquqlarini tushun tirishda muayyan protsessual harakatning qilinishi yoki qilinmasligining oqibatlari to‘g‘risida ogohlantiradi.

    Taraflar o‘zlariga berilgan barcha protsessual huquqlardan vijdonan, insofli ravishda foydalanishga majburlar. Jarayonni cho‘zish yoki buzish maqsadida har qanday g‘ayriqonuniy harakatlar qilinishiga sud yo‘l qo‘ymaydi. 


    2-§. Protsessual ishtirokchilik va uning turlari 

    Protsessual sherik ishtirokchilik deb, muayyan fuqarolik ishining sudda ko‘rilishida har ikki tarafdan ham bir necha da’vogarlar yoki bir necha javobgarlar ishtirok etishiga aytiladi.

    FPKning 41-moddasida ko‘rsatilganidek, talab qo‘yilgan ariza bir yoki bir necha da’vogarlar tomonidan birgalikda yoxud bir yoki bir necha javobgarlarga nisbatan qo‘zg‘atilishi mumkin.

    Yuqorida keltirilgan qonunda belgilanganidek, da’vogarning o‘rnini bir vaqtning o‘zida qachonki nizoli huquq bir necha sub’ektlarga tegishli bo‘lganida bir necha shaxslar (sherik da’vogarlar) egallashlari mumkin. Masalan, vasiyat bo‘yicha meros mulki vorislarning faqat birigagina qoldirilganida qonunga (FKning 1142-moddasiga) binoan meros mulkidan majburiy xissa olish huquqiga ega bo‘lgan shaxslar (marxumning voyaga etmagan bolalari, boqimida bo‘lgan boshqa shaxslar) o‘zlariga tegishli meros xissasining ajratib berlishi to‘g‘risida sudda da’vo qo‘zg‘atib sherik da’vogarlar bo‘la oladilar.

    Da’vo yuzasidan javobgar taraf ham bir necha shaxslardan iborat bo‘lishi mumkin. Masalan, bir necha shaxs birgalikda jinoyat qilib, aytaylik o‘g‘rilik qilib, fuqaroga yoki tashkilotga zarar etkazganlarida, jinoyatdan zarar ko‘rgan shaxs sudda da’vo qo‘zg‘atib, ko‘rgan zararining jinoyatda ishtirok qilgan barcha shaxslardan sherikchilik printsipi asosida undirilishi to‘g‘risida talab qo‘ya oladi.

    Bu printsipning mazmuni, mohiyati Shundan iboratki, agar zararni sheriklardan biridan undirish mumkin bo‘lmaganida, uning xissasini boshqa sherik javobgarlardan undirish mumkin bo‘ladi.

    Da’vogar tomonidan bo‘ladigan sherik ishtirokchilar odatda, faol (aktiv) ishtirokchilar va javobgar tomonidan ishda qatnashadigan sherik ishtirokchilar esa passiv ishtirokchilar deyiladi. Agar jarayonda bir vaqtning o‘zida bir necha da’vogarlar va bir necha javobgarlar ishtirok etsalar, aralash sherik ishtirokchilik to‘g‘risida so‘z boradi.

    Jarayonda sherik ishtirokchilik majburiy va nomajburiy (fakultativ) bo‘lishi mumkin. sherik ishtirokchilik turlari nizoning predmeti nimadan iborat bo‘lishiga va sherik ishtirokchilar o‘rtasidagi huquqiy munosabatning xarakteriga qarab belgilanadi.

    Jarayonda majburiy sherik ishtirokchilik to‘g‘risida shuni aytish kerakki, jarayon sub’ektlaridan birining huquqi (yoki burchi) to‘g‘risidagi masalani, huquqiy munosabatning boshqa sub’ektlarining huquqlari yoki burchlarini shu bir vaqtning o‘zida aniqlamasdan hal etish mumkin bo‘lmaganida, sud nizoli huquqiy munosabatning hamma sherik da’vogarlar yoki sherik javobgarlarini ishga jalb etishga majbur bo‘lganida-majburiy sherik protsessual ishtirokchilik to‘g‘risida so‘z boradi. Masalan, turar joydan ko‘chirish to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishda, sud sherik javobgarlar sifatida oilaning barcha voyaga etgan a’zolarini jarayonga jalb qilishga majbur. Shu tartibda majburiy sherik ishtirokchilikni belgilash uchun zarur asos-nizoli huquqiy munosabat sub’ektlarining umumiy burchi bo‘ladi.

    Fuqarolik jarayonida nomajburiy (fakultativ) sherik ishtirokchilik bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan talablarning birga qo‘shib hal qilinishi majburiy bo‘lmasa ham, ammo maqsadga muvofiq deb topilgan holda vujudga keladi. Masalan, mulkning qo‘riqlanishi tufayli zarar ko‘rgan bir shaxsning da’vo ishi sudda qo‘zg‘atilganida javobgarga nisbatan boshqa shaxslarning ham da’volari borligi aniqlaganida, bunday shaxslar huquqlarining himoya qilinishini xohlasalar ko‘riladigan ishda sherik da’vogarlar bo‘lib hisoblanishlari mumkin. Sud hamma da’vo ishining bir vaqtning o‘zida ko‘rilishi maqsadga muvofiq deb topganida va bunday hollarda ishda boshqalarning ham ishtirok etishini lozim deb topsa, ish yuzasidan qo‘shimcha da’vogarlar sifatida ishda ishtirok etish uchun boshqa zarar ko‘rgan shaxslarni taklif qiladi. Ularning ishda ishtirok etishlari majburiy emas, ammo o‘z mulkiy huquqlarining himoya qilinishini xohlasalargina bir vaqtda ko‘riladigan ishda sherik da’vogarlar sifatida ishda ishtirok etishlari mumkin.

    Sherik ishtirokchilarning har qaysilari fuqarolik jarayonida har qanday da’vogar va javobgar kabi protsessual huquqlardan va protsessual burchlardan teng foydalanadilar.

    Fuqarolik ishida ishtirok etgan sherik da’vogarlar yoki sherik javobgarlarning birontasi tomonidan beriladigan shikoyat arizasiga ularning har qaysisi qo‘shilish huquqiga ham ega bo‘ladilar.

    Fuqarolik ishining yuritilishida sherik ishtirokchilardan birining harakati boshqa sheriklarning foydasiga ham, zarariga ham qaratilmaydi, chunki sherik da’vogarlar va sherik javobgarlarning har qaysilari jarayonda boshqa tarafga nisbatan mustaqil da’vogar yoki mustaqil javobgar bo‘lib ko‘riladi.

    Sherik ishtirokchilar ishning sudda yuritilishini o‘z sheriklaridan biriga topshirishlari mumkin.


    3-§. Ishga tegishsiz tarafni almashtirish 

    Sudya arz qilgan da’vo talablarini qabul qilishda, ishni sud majlisida ko‘rish uchun tayinlashda ariza bilan sudga murojaat qilgan shaxsning (fuqaro yoki tashkilotning) huquqi yoki qonun bilan himoya qilinadigan manfaati buzilganligini va javobgar sifatida ko‘rsatilgan aynan Shu shaxs tomonidan buzilganligini hanuz bilmaydi, faqat bunday holatning bo‘lishi faraz qilinadi va kimning da’vogar va kimning javobgar bo‘lishi taxminan belgilanadi.

    Da’vogar shaxs huquqining buzilganligi va shu munosabat bilan uning o‘zi da’vogar bo‘lish va bu nizoli huquqni buzuvchi javobgar sifatida ko‘rsatilgan shaxsning aynan o‘zi javobgar bo‘lishligi sud majlisida, ishni atroflicha, holisona (ob’ektiv) ravishda tekshirish natijasida aniqlanadi.

    Ishning ko‘rilishida aksariyat hollarda da’vogar ham, javobgar ham da’vo arizasida ko‘rsatilgan shaxslar bo‘ladi. Ammo ba’zi hollarda jarayonda yo da’vogar, yo javobgar taraf yoinki har ikki tomon ham xatolik bilan ishga jalb etilishlari tufayli tegishsiz (daxldor bo‘lmagan) taraf (taraflar) bo‘lib chiqishi, ya’ni da’vogar da’vo ishi qo‘zg‘atishga haqli bo‘lmagan taraf, javobgar esa mazkur da’vo yuzasidan javob berishga majbur bo‘lmagan shaxs bo‘lib topilishi mumkin. Shunday holatlarni nazarda tutib, qonun ishga daxldor-tegishsiz tarafni sudning tashabbusi bilan yoki prokurorning talabi bo‘yicha yoinki taraflardan birining iltimosiga ko‘ra boshqa tegishli taraf bilan almashtirishga yo‘l qo‘yadi.

    FPKning 42-moddasida ko‘rsatilishicha, sud ishni tekshirish vaqtida arizani talab qilish huquqiga ega bo‘lmagan shaxs tomonidan qo‘zg‘atilganligini yoki javob berishi lozim bo‘lmagan shaxsga nisbatan qo‘zg‘atilganligini aniqlasa, da’vogarning roziligi bilan ishni bekor qilmasdan, dastlabki da’vogarni yoki javobgarni tegishli da’vogar yoki javobgar bilan almashtirishga yo‘l qo‘yishi mumkin.

    Tegishsiz, daxlsiz da’vogar deb nizoli huquqning yoki qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatning o‘ziga tegishli bo‘lishi to‘g‘risida da’vo qo‘zg‘atish huquqiga ega bo‘lmagan da’vogarga aytiladi. Chunonchi fuqaro G. vafot etgan o‘g‘lining xotinini kvartiradan ko‘chirish to‘g‘risida sudda da’vo ishi qo‘zg‘atishda da’voga asos qilib, kelinining shu shaharda shaxsiy egaligida otasidan meros bo‘lib qolgan uy-joyi borligini ko‘rsatadi. Sud FKning 601-moddasi mazmuniga ko‘ra, aniq maqsadga qaratilgan kommunal uy-joy fondidagi uy-joylar fuqarolarga uy-joyni ijaraga berish asosida berilganligini uy-joydan ko‘chirishni har kim talab qila olmasdan, balki bu joyni ijaraga beruvchigina talab qilishi mumkinligini ko‘rsatib, fuqaro G.ning ishi bo‘yicha tegishsiz taraf ekanligini va uning tegishli da’vogar taraf kommunal uy-joy fondi rahbariyati bilan almashtirilishi lozimligi to‘g‘risida ajrim chiqaradi.

    Agar da’vogar o‘z o‘rniga boshqa shaxs qo‘yilishiga rozi bo‘lmasa, u shaxs ishda nizo predmeti yuzasidan mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs sifatida qatnasha oladi. Masalan, yuqorida keltirilgan misoldagi dastlabki da’vogar G. da’voning boshqa asosini, Chunonchi: kelini bilan doimo janjallaShuvlari sababli bir kvartirada yashashlari mumkin bo‘lmasligini asos qilib ko‘rsatib, FKning 615-moddasiga muvofiq kelinini ko‘chirish to‘g‘risida mustaqil talab quyib ishda uchinchi shaxs sifatida qatnashishi mumkin.

    Agar daxlsiz, tegishsiz da’vogar taraf jarayondan chiqishlikka rozilik bersa-yu, ammo tegishli da’vogar taraf sud ishiga kirishishga o‘zining roziligini bermasa, bunday holda sud dastlabki holda da’vogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligi tufayli ish yuritishni tugatadi (FPKning 100-moddasining 3-bandi).

    Fuqarolik ishlarining ko‘rilishida ba’zi hollarda daxlsiz, tegishsiz javobgarning ishtirok etishi uchrab turadi. Masalan, mulkini o‘g‘irlatgan fuqaro A. fuqaro B.ga nisbatan o‘ziga etkazilgan zararning undiriishi to‘g‘risida da’vo qo‘zg‘atadi.

    Qo‘zg‘atilgan jinoyat ishining sudda ko‘rilishida fuqaro A. nizoli huquqning taxmin qilingan sub’ekti sifatida da’vogar o‘rnini oladi. Fuqaro B. esa nizoli burchning sub’ekti, ya’ni javobgar sifatida ko‘rsatilgan bo‘ladi. Ammo ishning sudda ko‘rilishi davomida A.ning mulki B. tomonidan o‘g‘irlanmasdan, balki uning ukasi V. tomonidan o‘g‘irlanganligi aniqlandi. Shu munosabat bilan sud tegishsiz javobgarning daxldor-tegishli javobgar bilan almashtirilishi to‘g‘risida ajrim chiqaradi.

    Agar da’vogar javobgar o‘rniga boshqa shaxsni javobgar qilishga rozi bo‘lmasa, sud u shaxsni ikkinchi javobgar sifatida ishga jalb qila oladi. qonun (FPKning 42-moddasining 3-qismi) tegishsiz tarafning (tegishsiz da’vogar va tegishsiz javobgarning) o‘zgartirilishi sharti sifatida albatta da’vogarning roziligi bo‘lishligi zarurligini ko‘rsatadi.

    Qonun javobgarning yoki da’vogarning tegishli taraf bilan O‘zgartirilishiga javobgarnining rozilik berishini talab qilmaydi.

    Ishga ikkinchi, ya’ni daxldor-tegishli javobgar jalb etilgani holda chiqariladigan sudning hal qiluv qarori mazmuni har turli bo‘lishi mumkin. Chunonchi: birinchidan, da’vogarning birinchi javobgarga nisbatan xatolik bilan qo‘zg‘atilgan talablarini ikkinchi javobgar hisobidan undirish to‘g‘risidagi qaror; ikkinchidan, sud birinchi javobgarga nisbatan, Shuningdek ikkinchi javobgarga nisbatan ham qo‘zg‘atilgan da’vo ishi bo‘yicha javobgarlikdan ozod qilishi, masalan, ikkinchi javobgarga nisbatan da’vo muddatining o‘tishi yoki majburiyatning ish sudda ko‘rilishiga qadar ijro etilishi va boshqa asoslar bo‘yicha ozod etish to‘g‘risidagi qaror; uchinchidan, sud ikkinchi javobgarni mas’uliyatdan ozod qila turib, birinchi javobgarga nisbatan qo‘zg‘atilgan da’voni kondirish to‘g‘risida hal qiluv qarori chiqarishi ham mumkin.

    Taraflardan biri almashtirilganidan keyin yoki ishga mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs yoxud ikkinchi javobgar jalb qilinganidan keyin taraflarga ish uchun loim hujjatlarni to‘plash, jarayonga tayyorlanish imkoniyatini berish maqsadida ishning yangidan ko‘rilishi boshqa vaqtga qoldiriladi.


    4-§. Protsessual huquqni qabul qilish (huquqiy vorislik) 

    Nizoli yoki hal qiluv qarori bilan aniqlangan huquqiy munosabatdan taraflarning biri uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili chikib ketgan hollarda (fuqaroning o‘limi, yuridik shaxsning tugatilishi yoki uni qayta tashkil etilishi, talabning boshqa shaxsga o‘tkazilishi, qarzning boshqa shaxsga o‘tkazilishi) sud bu tarafni uning huquqini qabul qiluvchi shaxs huquqiy voris bilan almashtirishga yo‘l qo‘yadi. Jarayonning hamma bosqichida protsessual huquqni qabul qilish mumkin (FPKning 43-moddasi).

    Protsessual ma’nada huquqning qabul qilinishi (huquqiy vorislik)-sudda da’vo predmeti bo‘lgan moddiy huquqning qabul qilinishi munosabati bilan ro‘y beradi.

    Ba’zi hollarda muayyan shaxsning huquq va burchlari boshqa shaxsga o‘tishida huquq va burch sub’ektgari ham o‘zgaradi. Chunonchi: meros qoldiruvchi vafot etganida uning mulkiy xarakterdagi huquq va burchlari qonun va vasiyat bo‘yicha belgilangan vorislarga o‘tadi. Xuddi shuningdek yuridik shaxs hisoblangan tashkilot qaytadan tuzilishida ham, uning huquq va burchlari boshqa tashkilotga o‘tadi.

    Fuqarolik huquqida ko‘rsatiladigan talab qilish huquqining o‘tkazilishi va qarzning boshqa shaxsga o‘tkazilishi instituti (FKning 313-323-moddalari) moddiy-huquqiy ma’nodagi huquqning qabul qilinishiga va Shuning o‘zi bilan protsessual huquqning ham qabul qilinishiga olib keladi. Masalan, birovga qarz bergan shaxs (kreditor) vafot etsa, qarzdordan tegishli haqni talab qilish huquqi (moddiy huquq) bilan birga javobgarga nisbatan da’vo ishini qo‘zg‘atish, sudda ish yuritilishida ishtirok etish huquqi (protsessual huquq) talab qilish huquqini oluvchilarga (vorislarga) o‘tadi.

    Protsessual huquqning qabul qilinishi hollarida ishda ishtirok etish uchun yangi da’vogar yoki javobgar jalb etilishiga qadar fuqarolik ishinining ko‘rilishi vaqtincha to‘xtatiladi.

    FPKning 43-moddasining 2-qismida ko‘rsatilganidek, huquqni qabul qiluvchi jarayonga kirishganiga qadar qilingan hamma harakatlar uning bilan almashtirilgan shaxsga qanchalik majburiy bo‘lsa, unga ham Shunchalik majburiydir, ya’ni huquqni qabul qiluvchi (huquqiy voris) shaxs uchun ham tegishli bo‘ladi.

    Agar jarayonda taraflardan biri, masalan, tegishsiz, daxlsiz taraf tegishli taraf bilan almashtirilishida fuqarolik ishining ko‘rilishi yangidan boshlansa, protsessual huquqning boshqa shaxs tomonidan qabul qilinishida unga ish materiallari bilan tanishish uchun vaqt va imkoniyat berilib, ishni ko‘rish davom ettirilaveradi, yangitdan boshlanmaydi.

    Huquqiy voris (huquq qabul qilish) protsessning har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkin. Huquqiy vorisning protsessga kirishganligini sud tegishli ajrim bilan rasmiylashtiradi.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


    Download 1.34 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti fuqarolik protsessual

    Download 1.34 Mb.