• 4-MAVZU. FUQAROLIK PROTSESSIDA UCHINCHI SHAXSLARNING ISHTIROKI Tayanch iboralar
  • Dars o‘tish vositalari
  • Dars o‘tish usullari
  • 3-§. Mustaqil talablari bo‘lmagan uchinchi shaxslar
  • O‘zlashtirish savollari
  • 5-MAVZU. FUQAROLIK PROTSESSIDA PROKURORNING ISHTIROKI Tayanch iboralar: f
  • Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti fuqarolik protsessual




    Download 1.34 Mb.
    bet5/20
    Sana16.03.2017
    Hajmi1.34 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

    O‘zlashtirish savollari

    1. Fuqarolik protsessida taraflar tushun chasi.

    2. Taraflarning protsessual huquq va burchlari.

    3. Fuqarolik protsessida birgalikda ishtirok etish.

    4. Birgalikda ishtirok etishning maqsadi, asoslari va uning turlari.

    5. Birgalikda ishtirok etuvchilarning protsessual huquq va majburiyatlari.

    6. Ishga daxldor bo‘lmagan taraflar tushunchasiva ularni almashtirish tartibi.

    7. Protsessual huquqiy vorislik tushun chasi, asoslari va protsessga kirishish tartibi.


    4-MAVZU. FUQAROLIK PROTSESSIDA UCHINCHI SHAXSLARNING ISHTIROKI
    Tayanch iboralar: fuqarolik protsessida uchinchi shaxslar tushunchasiva ularning turlari, mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar, ularning ishga kirishish asoslari va protsessual tartibi, mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslarning protsessual huquq va majburiyatlari, mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslarning sherik da’vogarlardan farqi, mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar, ularni fuqarolik protsessida ishtirok etish asoslari va protsessual tartibi, mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslarning protsessual huquq va majburiyatlari, mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslarning birgalikda ishtirok etuvchi (sherik da’vogar, sherik javobgar) lardan farqi, ishga tiklash to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha uchinchi shaxslarni jalb qilish.

    Dars o‘tish vositalari: mavzu nazariy ahamiyat kasb etishi bilan uni asosan ma’ruza tarzida O‘zbeksiton Respublikasi Prezidenti tomonidan sud -huquq sohasini isloh qilishga qaratilgan vazifalari hamda Oliy sudning Plenum qarorlarining me’yor - normalarini sharhlash orqali yoritiladi hamda zaruratga qarab savol-javoblar uyushtiriladi.

    Dars o‘tish usullari: darsning mohiyatini ijtimoiy-gumanitar fanlar yutuqlaridan foydalangan holda yorqin tahlil qilish va seminarda har bir talabaning fikrini eshitish bilan yakunlanadi.
    Yuridik adabiyotlarda berilgan ta’rifga ko‘ra da’vogar bilan javobgar o‘rtasidagi nizoning predmeti o‘ziga tegishli bo‘lishi to‘g‘risida arz qiluvchi shaxs mustaqil da’vo qiluvchi uchinchi shaxs deb atalishi belgilangan1.

    Avvalgi mavzudan ma’lumki fuqarolik fuqarolik protsessining ishtirokchilari sifatida musmtaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar ham proess ishtirokchisi bo‘lishi mumkin va uning huquqiy asoslari FPKining 44-,45-moddalarida mustahkamlangan. Ushbu moddalarda mustaqil talab bilan arz qiluvchi hamda mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslarning fuqarolik protsessiga qatnashishi tartibini, ularninng protsesssual huquqlarga ega bo‘lishla-rini, arz qilingan talablarining miqdorini kamaytirishga yoki ko‘paytirishga yoki ulardan voz kechish huquqlariga ega bo‘lishliklari belgilangan.

    Shuningdek FPK ning 45-moddasining uchinchi qismida da’vogar va mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs o‘rtasida keliShuv bitimini tuzilishiga yo‘l qo‘yilishi belgilangan. Fuqarolik protsessual qonunchilikka ko‘ra uchinchi shaxsning protsessual holati ariza beruvchi yoki da’vogarniki bilan teng bo‘lib, protsessda ishtirok etuvchi taraflar qatorida teng va bir xilda protsessual huquq va majburiyatlardan foydalanadilar.

    Mustaqil da’vo qiluvchi uchinchi shaxsning protsessual ishtirok etishiga yo‘l qo‘yilishi to‘g‘risidagi iltimosi, agar ishning suda ko‘rilishiga tayyorlanishi davrida qilingan bo‘lsa, sudyaning yakka o‘zi tomonidan ko‘riladi, agar ish ko‘rish boshlanganidan keyin murojaat qilingan bo‘lsa, ishni birinchi instantsiya sudidan tashqari sud majlisida sudning to‘la tarkibida hal qilinadi. Ushbu holatda sud iki holatni hisobga oladi. Brinchidan, uchinchi shaxs sifatida protsessda ishtirok etish uchun qonunda belgilangan asosning bo‘lish bo‘lmasligini, ikkinchidan, har ikki nizoning bir protsessda hal qilinishi maqsadga muvofiqligi bo‘lish bo‘lmaslikni e’tiborga olinadi.

    Mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs odatda ariza beruvchi bilan ya’ni da’vogar yoki javobgar tormonidan bo‘ladi va ular taraflardan birining yordamchisi sifatida ishga ishtirok etib, o‘z huquqini himoya qilish maqsadid unga yordam beradi. Mustaqil talabalar byuilan arz qilmaatsyydigan uchnchi shaxslar arz qilingan talabning asosini va predmetini o‘zgartirishga, talabalring miqdorini ko‘paytirishga yoki kamaytirishdan tashqari, taraflarga oid hamma protsessual huquqlardan foydalanadilarva zimmasiga majburiyatlarni ham oladi.

    Uchinchi shaxsning protsessual holati ariza beruvchi yoki da’vogarniki bilan barobardir, boshqacha qilib aytganda bunday uchinchi shaxs ariza beruvchi yoki da’vogar bo‘lib hisoblanadi, dastlabki taraflar esa javobgar bo‘lib ko‘riladilar. Shu tufayli uchinchi shaxs ariza beruvchi yoki da’vogarning hamma protsessual huquqlaridan foydalanadi va uning hamma protsessual mujburiyat-larini o‘z zimmasiga oladi.

    Dastlabki da’vogardan (ariza beruvchidan) uchinchi shaxsning farqi faqat shundaki, arizachi (da’vogar) da’vo talabini qilish yo‘li bilan ishni boshlasa, uchinchi shaxs birov tomonidan boshlangan protsessga kirishadi.

    Mustaqil da’vo qiluvchi uchinchi shaxs nizoli huquqning sub’ekti deb faraz qilinadi. Shu munosabat bilan uning protsessual holati dastlabki da’vogar (arizachi) holatiga o‘xshaydi.

    Protsessga uchinchi shaxs kirishganida javobgar shaxs dastlabki nizo yuzasidan har ikki nizo (ikki ish), birinchidan, dastlabki da’vogarning dastlabki javobgarga bo‘lgan da’voli talab ishi va ikkinchidan, uchinchi shaxsning protsessdagi da’vogar va javobgarga nisbatan bo‘lgan talab ishi mavjud bo‘ladi. Ammo har qaysi nizoning da’vogarlarga teng darajada protsessual huquq va burchlarga ega bo‘ladilar.

    Mustaqil da’vo qiluvchi uchinchi shaxsning protsessda ishtirok etishiga yo‘l qo‘yilishi to‘g‘risidagi iltimosi, agar ishning sudda ko‘rilishiga tayyorlanishi davrida qilingan bo‘lsa, sudyaning yakka o‘zi tomonidan ko‘riladi, agar ish ko‘rish boshlanganidan keyin qilingan bo‘lsa, ishni birinchi instantsiya sudidan tashqari sud majlisida sudning to‘la tarkibida hal qiladi. Bu to‘g‘rida iltimosni ko‘rishda sud ikki holatni: birinchidan, uchinchi shaxs sifatida protsessda ishtirok etish uchun qonunda nazarda tutilgan asosning bo‘lishi-bo‘lmasligini va ikkinchidan, har ikki nizoning bir protsessda hal qilinishi maqsadga muvofiq bo‘lish-bo‘lmasligini e’tiborga oladi.

    Uchinchi shaxs ishtirok etishi lozim bo‘lgan fuqarolik ishining barcha manfaatdor shaxslar qatnashgani holda ko‘rilishi birinchidan, sud va taraflarning vaqtlarini ancha tejashlikka imkon beradi; ikkinchidan, agar dastlabki mulkiy nizo alohida ko‘rilsa, bu to‘g‘rida chiqarilgan qarorga muvofiq nizoli mulkning keyinchalik sotilishi yoki ishlatib yuborilishining oldi olinadi; uchinchidan, nizoli huquqni alohida-alohida ko‘rilganida, uning yuzasidan qarama-qarshi hal qiluv qarorlarining chiqarilmasligi mumkin bo‘ladi.

    Protsessda uchinchi shaxsning ishtirok etishiga yo‘l qo‘yilishi to‘g‘risida sudyaning yoki sudning chiqargan ajrimi qat’iy bo‘lib, shikoyat qilinmaydi. Uchinchi shaxsning ishda ishtirok etishi to‘g‘risidagi iltimosini rad qilish to‘g‘risidagi ajrimi yuzasidan esa shikoyat berilishi yoki protest keltirilishi mumkin. Ammo ishda ishtirok etishga yo‘l qo‘yilmagan uchinchi shaxs alohida mustaqil da’vo qo‘zg‘atish yo‘li bilan nizoli predmetga nisbatan bo‘lgan huquqini himoya qilishga haqli bo‘ladi.


    3-§. Mustaqil talablari bo‘lmagan uchinchi shaxslar

    Uchinchi shaxsning manfaati hamma vaqt nizoning predmetiga nisbatan mustaqil huquqqa ega bo‘lishdan iborat bo‘lavermaydi. Ba’zan dastlabki taraflarning ishi yuzasidan qaror chiqarilishi munosabati bilan protsessdagi taraflardan biriga nisbatan uchinchi shaxsning qandaydir huquq va majburiyat paydo bo‘lishi, shu tufayli uchinchi shaxs nizoning predmetini talab qilmasa ham, qonuniy va asosli qaror chiqartirish va shuning bilan protsessdagi taraflardan biriga bo‘lgan talabini ta’minlash protsessda ishtirok qiluvchi taraflardan birining o‘zidan bir narsa talab qilishga yo‘l qo‘ymaslik uchun protsessga qatnashadi. qisqasi, dastlabki taraflar o‘rtasidagi nizo yuzasidan chiqarilgan qaror uchinchi shaxsning (boshqa bir fuqaro yoki tashkilotning) huquq va burchlariga ta’sir etishi mumkin.

    O‘zbekiston Respublikasi FPKning 45-moddasida ko‘rsatilgani-dek, nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablari bo‘lmagan uchinchi shaxslar, agar ish bo‘yicha chiqariladigan hal qiluv qarori ularning taraflardan biriga nisbatan bo‘lgan huquq va majburiyatlariga ta’sir etadigan bo‘lsa, sudning hal qiluv qarori chiqarilgunga qadar mustaqil da’volari bo‘lmagan uchinchi shaxslar sifatida da’vogar yoki javobgar tomonidan ishda qatnasha oladilar.

    Qonunning bu qoidasini misol bilan tushun tiraylik. Bir tashkilotning xodimi fuqaro A. aybi bilan fuqaro B.ga zarar etkazildi. qonun (O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 333-moddasi) bo‘yicha fuqaro B.ning tashkilotga nisbatan da’vo qo‘zg‘adi. Fuqaro A. etkazgan zarar haqini tashkilotdan undirish to‘g‘risida sud qarori chiqarilgani holda bu javobgar tashkilot keyinchalik unga, fakaro A.ga nisbatan regress (qaytarma) da’voni qilish mumkinligini bilib, aybdor bo‘lgan shaxs zarar etkazishidan o‘z aybining yo‘qligin isbotlash maqsadida ishda javobgar tomonidan turib qatnashish mumkin. Bu misolda uchinchi shaxsga nisbatan keyichalik regress da’vo qilishi mumkinligini va buning oldini olish maqsadida uning sud ishiga qatnashishini aytdik. Ammo uchinchi shaxslar taraflarning, prokurorning iltimosi bo‘yicha yoki sudning tashabbusi bilan ham ishda ishtirok etishga jalb qilinishlari mumkin (FPKning 45-moddasining 1-qismi).

    O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumining respublika-ning nikoh va oila to‘g‘risidagi qonunlarini sudlar tomonidan tadbiq etilishi amaliyoti to‘g‘risidagi qarorida «agar ota-onalik huquqidan mahrum etish haqidagi da’vo ota-onalardan biriga nisbatan qo‘zg‘atilsa, sud boshqa ota (yoki ona)ning turmush sharoitini aniqlashga, uni uchinchi shaxs sifatida ishda qatnashish uchun jalb qilishga va bolani uni tarbiyasiga berish mumkin bo‘lish-bo‘lmasligi to‘g‘risidagi masalani muhokama qilishga majbur»1 deb tushun tirish berdi.

    Yuqorida keltirilgan misollardan ma’lum bo‘lishicha, uchinchi shaxslar faqat regress majburiyatlari ro‘y berishi tufayligina emas, balki asoslar bo‘yicha ham ishda ishtirok etishga jalb qilinishlari mumkin. Demak, nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talabi bo‘lmagan uchinchi shaxs deb, muayyan ish chiqarilgan sud qarori, taraflardan biriga nisbatan bo‘lgan uning huquq va majburiyatlariga ta’sir etishi mumkinligi tufayli boshqa birovlarning ishtirok etuvchi shaxsga aytiladi.

    Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talabi bo‘lmagan uchinchi shaxsning ishga jalb etish manfaati nizolaShuvchi taraflarda ham bo‘lishi mumkin. Chunonchi; fuqaro A.ga nisbatan uning sotib olgan narsasi (ashyosi) to‘g‘risida boshqa bir shaxs da’vo qo‘zg‘atsa, ashyoni sotgan fuqaro B. nizoli ishda oluvchi tomonida turib qatnashishi shart bo‘ladi (FKning 394-moddasi).

    Bunday hollarda bir tomonidan javobgarning protsessual holati engillashtirilsa, ikkinchi tomonidan uchinchi shaxs kelgusida o‘ziga nisbatan qilinishi mumkin bo‘lgan regress da’voning oldiini olishga harakat qilgan bo‘ladi.

    Mustaqil talablari bo‘lmagan uchinchi shaxs, odatda ariza beruvchi (da’vogar) va javobgar tomonidan bo‘ladi va taraflardan birining yordamchisi sifatida ishda ishtirok etib, o‘z huquqini himoya qilish maqsadida unga yordam beradi. Uchinchi shaxs bilan protsessdagi taraflardan birining manfaatlari faqat ish yuzasidan qaror chiqarilguncha bir-biriga to‘g‘ri kelib, keyinchalik bularning manfaatlari bir-biriga zid keladi. Uchinchi shaxs moddiy-huquqiy jihatdan ishda taraf bo‘lib hisoblanmasa ham, ish yuzasidan chiqarilgan qaror unga bevosita joriy qilinmasa ham, ammo u ishning sudda ko‘rilishida taraflarga beriladigan qator protsessual huquqlardan foydalanadi va zimmasiga majburiyatlar oladi.

    Mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar arz qilingan talabning asosini va predmetini o‘zgartirish, talablarining miqdorini ko‘paytirish yoki kamaytirishdan tashqari, tarafarga oid hamma protsessual huquqlardan foydalanadilar va ularning protsessual majburiyatlarini o‘z zimmalariga oladilar.

    Agar mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs o‘z xarakati yoki harakatsizligi oqibatida da’vogarning huquqlari buzilganligi to‘g‘risida arz qilingan talablarni tan olsa, sud majburiyatni uchinchi shaxs zimmasiga yuklash to‘g‘risida hal qiluv qarori chiqarishga haqli. qonunda aynan Shunday hollarda da’vogar va mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs o‘rtasida keliShuv bitimi tuzilishiga yo‘l qo‘yilishi ta’kidlangan.

    Uchinchi shaxs ham taraflarga (ya’ni da’vogar va javobgarga), guvohlar va ekspertlarga savollar berib, zarur hujjatlarni sudga topshirib, ishning haqiqiy holatini aniqlashda protsessda faol qatnashadi.

    Yuqorida ko‘rsatilganidek, ish yuzasidan qaror chiqarilishi munosabati bilan protsessdagi taraflardan biriga nisbatan uchinchi shaxsda paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan huquq va majburiyatlar, uchinchi shaxsning ishga aralashishi yoki jalb etilishi uchun asos bo‘ladi. Agar paydo bo‘lgan majburiyatlar ixtiyoriy ravishda bajarilmasa, uchinchi shaxsning yoki protsessdagi sobiq taraflardan birining yangitdan da’vo qo‘zg‘atishga (regress da’voga) sabab bo‘lishi mumkin.

    Bunday hollarda bir protsessda ikki da’voni: dastlabki arz qilingan talabni (da’vogarning) javobgarga va javobgarning uchinchi shaxsga (yoki aksincha uchinchi shaxsning javobgarga) bo‘lgan da’vo talabini bir protsessda hal qilib bo‘lmaydimi degan savol tug‘iladi. Umumiy qoida bo‘yicha bunday murakkab protsessning bir vaqtda etkazilishi mumkin emas. Bunga sabab shuki, birinchidan, chiqarilgan qaror yuzasidan uchinchi shaxsda yoki taraflardan birida paydo bo‘ladigan huquqlarni majburiy ravishda amalga oshirish kerak bo‘lish-bo‘lmasligi dastlabki da’vo talabi bo‘yicha qaror chiqarilganda xali ma’lum bo‘lmaydi; ikkinchidan, sudning qarori to qonuniy kuchga kirguncha qat’iy bo‘lmaydi, binobarin, huquq va majburiyatlarning paydo bo‘lishi to‘g‘risida hanuz gapirib bo‘lmaydi; uchinchidan taraflar o‘rtasidagi munosabatlar to‘g‘risida qat’iy bir xulosaga kelmasdan turib, taraflardan birining uchinchi shaxs bilan bo‘lgan munosabatini aniqlash ham qiyin bo‘ladi.

    Ammo qonun istesno sifatida bir protsessda ikki da’voni ham hal qilishga yo‘l qo‘yadi. Bunday istesnoga chunonchi noto‘g‘ri bo‘shatilgan xodimni ishga tiklash to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha uchinchi shaxslarni jalb qilishda yo‘l qo‘yiladi.

    FPKning 259-moddasida ko‘rsatilganidek, noto‘g‘ri bo‘shatilgan yoki boshqa ishga o‘tkazilgan xodimlarni ishga tiklash yoki oldingi vazifasiga qo‘yish to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha sud o‘z tashabbusi bilan ishdan bo‘shatishga yoki boshqa ishga o‘tkazishga buyruq bergan mansabdor shaxsni javobgar tomonidagi uchinchi shaxs sifatida ishda ishtirok etish uchun jalb qilishga majbur. Sud ishdan bo‘shatish yoki boshqa ishga o‘tkazish ochiqdan-ochiq qonunga xilof bo‘lganligini aniqlasa, u Shu protsessning o‘zida aybdor mansabdor shaxsga xodimni ko‘rgan zararlarini qoplash majburiyatini yuklashi lozim.


    O‘zlashtirish savollari

    1. Fuqarolik protsessida uchinchi shaxslar tushunchasiva ularning turlari.

    2. Mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar.

    3. Ularning ishga kirishish asoslari va protsessual tartibi.

    4. Mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslarning protsessual huquq va majburiyatlari.

    5. Mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslarning sherik da’vogarlardan farqi.

    6. Mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar.

    7. Ularni fuqarolik protsessida ishtirok etish asoslari va protsessual tartibi.

    8. Mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslarning protsessual huquq va majburiyatlari.

    9. Mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslarning birgalikda ishtirok etuvchi (sherik da’vogar, sherik javobgar)lardan farqi.

    10. Ishga tiklash to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha uchinchi shaxslarni jalb qilish.
    5-MAVZU. FUQAROLIK PROTSESSIDA PROKURORNING ISHTIROKI
    Tayanch iboralar: fuqarolik protsessida prokurorning ishtirok etish maqsadi, asoslari va shakllari, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va O‘zbekiston Respublikasining «Prokuratura to‘g‘risida»gi qonuniga asosan fuqarolik protsessida prokurorning vazifalari, prokurorning fuqarolik protsessidagi huquq va majburiyatlari, prokurorning birinchi instantsiya, apellyatsiya, kassatsiya va nazorat instantsiyalari sudida ishtiroki, sud qarorlarini ijro qilish boskichida prokuror ishtiroki.

    Dars o‘tish vositalari: mavzu nazariy ahamiyat kasb etishi bilan uni asosan ma’ruza tarzida O‘zbeksiton Respublikasi Prezidenti tomonidan sud -huquq sohasini isloh qilishga qaratilgan vazifalari hamda Oliy sudning Plenum qarorlarining normalarini sharhlash orqali yoritiladi hamda zaruratga qarab savol-javoblar uyushtiriladi.

    Dars o‘tish usullari: darsning mohiyatini ijtimoiy-gumanitar fanlar yutuqlaridan foydalangan holda yorqin tahlil qilish va seminarda har bir talabaning fikrini eshitish bilan yakunlanadi.
    Fuqarolik protsessual qonunchilik fuqarolik ishlarini ko‘ruvchi sudlarda uning protsessual ishtirokchilari qatorida prokurorning ham protsessual huquq va majburiyatlarini belgilaydi.

    Prokurorning protsessual huquqlari FPK ning 46-moddasida belgilangan. Unga ko‘ra prokuror boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun ariza bilan sudga murojaat etish huquqiga ega. Shuningdek prokuror boshqa shaxslar tashabbusi bilan qo‘zg‘atilgan ishni ko‘rishda boshidan ishtirok etish huquqiga ega.

    Qonunda nazarda tutilgan yoki sud ishda prokurorningn qatnashishini zarur deb topgan hollarda fuqarolik ishini ko‘rishda, shuningdek prokurorning arizasi bilan qo‘zg‘atilgan ishlarda prokuror ishtirok etishi shart.

    Umuman prokurorning sudlarda ishtirok etish huquqi va tartibi Prokuratura to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi qonuning 33-37-moddalarida ham belgilab qo‘yilgan.

    Prokurorning protsessual huquq va majburyatlari FPK ning 47-moddasida belgilangan unga ko‘ra, prokuror FPKning 34-moddasida nazarda tutilagan protsessual huquqlardan foydalanadi va majburiyatlarni o‘z zimmasiga oladi hamda bergan arizasidan butunlay yoki qisman voz kechishi, boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun o‘zi arz qilgan talablar bo‘yicha sudga tushun tirishlar berishi, ish mazmuni yuzasidan, shunigdek ishni ko‘rish vaqtida kelib chiqadigan ayrim maslalar bo‘yicha o‘z fikrini bayyon etishi, sudning hal qiluv qarori, ajrimi, qarori yuzasidan protest keltirish huquqiga ega.

    Fuqarolik protsessida prokurorning ishtirok etishi qonunda belgilangan tartibda bo‘lishi mumkin yoki muayan ishda ishtirok etishi sud tomonidan zarur deb hisoblangan holatlarda uning ishtiroki majburiy hisoblanadi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1998 yil 11-sentyabrdagi, 2002 yil 14 iyundagi 11-sonli qaroriga asosan kiritilgan qo‘shimcha va o‘zgartirishlar bilan «Bolalar tabiyasi bilan bog‘liq bo‘lgan nizolarni ko‘rib chiqishda sudlar tomonidan qonunlarni qo‘llash amaliyoti to‘g‘risida»gi qarorning 13-bandida «ota-onalik huquqidan mahrum qilish to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha prokurorning ishtiroki qonunda nazarda tutilganligini e’tiborga olib sudlar bu ishlarni prokuror ishtirokisiz ko‘rishga haqli emasligi» to‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘rsatilgan.

    Yuqorida keltirilgan qonun prokurorning fuqarolik protsessida ishtirok etishning ikki shaklini belgilaydi: birinchi shakli ariza berish yo‘li bilan ish boshlashni va ikkinchi shaklida manfaatdor shaxs tomonidan qo‘zg‘atilgan ishni ko‘rishda jarayon boshlanishidan boshlab qatnashish huquqiga ega ekanligini belgilaydi.

    Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi bosh prokurorining 2004- yil 11-may 22-sonli «Sudlarda fuqarolik ishlari ko‘rilishida prokuror ishtirokiing samaradorligi va ta’sirchanligini oshirish to‘g‘risida» gi buyrug‘iga muvofiq Fuqarolik protsessual va Oila kodekslarida nazarda tutilgan qo‘yidagi ishlar sudlarda ko‘rilishida prokuror ishtiroki majburiydir deb belgilangan.

    Prokurorning protsessda ishtirok etish asoslari FPK ning 19, 310, 330, 346, 349, 351, 364-moddalaridagi va prokuratura to‘g‘risidagi qonunlarda belgilangan huquqlardan foydalanadilar.

    Prokuror faqat birgina narsaga haqqi bor va majbur, u ham bo‘lsa hech qanday mahalliy xususiyatlarga va qanday bo‘lmasin mahalliy ta’sirlarga qaramasdan butun Respublikada qonunni va boshqa huquqiy’’ me’yorlarni bir xilda tushun ishning tadbiq etilishini kuzatib borishga qaratilgan. Prokurorning birdan-bir huquq va burchi masalani sud hukmiga topshirish lozimligi yuridik adabiyotlardan ma’lum. Ana shu qoidaga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 120-moddasiga ko‘ra prokuratura organlari o‘z vakolatlarini har qanday davlat organlari, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslardan mustaqil holda, faqat qonunga bo‘ysinib amalga oshiradilar.

    Prokuraturaning tashkiliy faoliyatidagi muhim xususiyati uning har qanday davlat organlari, jamoat birlashmalari, mahalliy organlar va mansabdor shaxslardan mustaqilligidir.

    O‘zbekiston Respublikasida Prokuraturaning faoliyati faqat O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi nazoratida bo‘lib, davlat hokimiyati va boshqaruvining boshqa organlari, jamoat birlashmalari, ommaviy axborot vositalari, ularning vakillari, Shuningdek mansabdor shaxslar prokuraturaning qonunlar ijrosi ustidan nazorat qilish, jinoyat ishlarini tergov qilish, shikoyat, ariza va xabarlarni tekshirib ko‘rish hamda kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish kabi faoliyatlariga aralaShuvlari man qilinadi.

    Prokurorlar o‘z vakolatlari davrida siyosiy partiyalar va siyosiy mansablarni ko‘zlovchi boshqa jamoat birlashmalariga a’zolikni to‘xtatib turish to‘g‘risida qoida belgilangan. Bu qoida mustaqillikka qadar totalitar tuzumi davridagi siyosiy talablar bo‘lib, unga ko‘ra prokuratura idoralari faqat partiyaning talablari va ko‘rsatmalari asosida ish tutib, bu esa partiya bilan birga prokuratura xodimlarining o‘zlarini ham qonunchilikni buzilishida ishtirokchi bo‘lib, inson huquqlarini toptalishiga olib kelgan holatlarni Respublika xalqi hanuz esdan chiqarmagan.

    O‘zbekiston Respublikasidagi hamma vazirliklar, davlat qumitalari va idoralari, davlat nazorati idoralari, hokimlar, shuningdek kimga bo‘ysinishidan, kimning tasarrufida bo‘lishidan va mulkchilik shaklidan qat’iy nazar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari, harbiy qismlar, mansabdor shaxslar, shuningdek fuqarolar tomonidan qonunlarni aniq va bir xilda bajarilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasining Bosh Prokurori va unga bo‘ysinuvchi quyi prokurorlar tomonidan amalga oshiriladi.

    Huquqiy demokratik davlat ko‘rish uchun qonun ustuvorligini ta’minlashda qonunlarni aniq va ogishmay bajarish fuqarolar, tashki-lotlarning huquqlari hamda qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari-ning himoya qilinishidek muhim vazifalarni amalga oshirishda prokuratura idoralarining roli katta. Prokuratura idoralarining faoliyati «Prokuratura to‘g‘risida»gi qonunda ko‘rsatilganidek, qonunning ustunligini har tomonlama qaror toptirishga, huquq tartibotni mustahkamlashga, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bilan mustahkamlangan inson va fuqaroning ijtimoiy, iktisodiy, siyosiy, shaxsiy huquqlari hamda erkinliklarini, shuningdek davlat mustaqil-ligini, ijtimoiy davlat tuzimini siyosiy va iktisodiy tizimlarni, milliy guruhlar va hududiy tuzilmalarning huquqlarini g‘ayriqonuniy tajovuzlardan muhofaza qilishni ta’minlashga qaratilgandir.

    Fuqarolik sud ishlari bilan bog‘liq bo‘lgan qonunlarning bajarilishi yuzasidan nazorat olib boruvchi prokuror fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlar tomonidan qonuniy va asosli qaror chiqarilishiga sudlarning mustaqilligi va faqatgina qonunga buysunish printsipiga qat’iy rioya etish faoliyatini nazorat qilish bilan odil sudlovni amalga oshirishga ko‘maklashadi. qonunda (FPKning 46-moddasida) prokuror boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga ariza bilan murojaat qilishga haqli. Shuningdek prokuror boshqa shaxslar tashabbusi bilan qo‘zg‘atilgan ishni ko‘rishda protsessning boshidan boshlab ishtirok etish huquqiga ega ekanligi belgilangan.

    Fuqarolik ishini ko‘rishda prokurorning ishtiroki qonunda ko‘rsatilgan, prokurorning o‘zi yoki mazkur ishda ishtirok etishi sud tomonidan zarur deb topilgan hollardagina majburiydir.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


    Download 1.34 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti fuqarolik protsessual

    Download 1.34 Mb.