• 3.5. Yong’in haqida umumiy ma’lumotlar va uni oldini olish chora-tadbirlari.
  • 3.6. Shovqin va uning inson tanasiga ta’siri .
  • 3.7. Paxta tozalash zavodlarida chiqariladigan changlari va uning inson organizmiga ta’siri.
  • Changlarning gigienik ahamiyati.
  • Changlarning inson organizmiga ta’siri.
  • 3.8. Texnologik uskunalarni changsizlantirish va atmosferaga chiqariladigan chiqindilarni tozalash
  • 3.9. Sanoat korxonalarini yoritish.
  • Bitiruv-malakaviy ishiga tushuntiruv yozuvi




    Download 324.33 Kb.
    bet5/6
    Sana24.03.2017
    Hajmi324.33 Kb.
    1   2   3   4   5   6

    3.4. Yuk ko’tarish va tashish ishlarida xavfsizlikni

    ta’minlash.
    Ishlab chiqarish korxonalarda yuklarni tashish va yuqoriga ko’tarish uchun ko’pgina mashina va mexanizmlar ishlatiladi. Tashuvchi mexanizmlar ikki turga bo’linadi:

    a) Uzluksiz ishlaydigan - lentali transportyorlar, havo yordamida, rolganglar, tarnovlar yordamida ishlaydigan turlari mavjud.

    b) Davriy ravishda ishlaydiganlarga - avtomobillar, avtopogruzchiklar, elektropogruzchiklar, temir yo’l vagonlari kiradi.

    v) Yuqoriga yuk ko’taruvchi uskunalarga ko’prik kranlari, avtomobillarga o’rnatilgan aylanma kranlar, telfer, o’zi yurar aravachaga o’rnatilgan tal va boshqalar kiradi.

    Yuk ko’tarish, tashish uskuna va mashinalari “Davlat kon tex nazorat”i idoralari tomonidan rasmiylashtirilgach, texnik ko’rikdan o’tgandan so’ng ishlatilishi mumkin. Texnik ko’rik to’liq – har uch yilda bir marta va qisman ko’rik esa - har 12 oyda bir marta o’tkazilishi shart hisoblanadi.

    To’liq texnik ko’rikda - yuk ko’tarish mashinalari yaxshilab qarab chiqiladi, statik va dinamik sinovlardan o’tkaziladi.

    Qisman texnik ko’rikda esa - statik va dinamik sinov o’tkazilmaydi.

    Ko’rik paytida barcha mexanizm va elektr asboblari, xavfsizlik asboblari, tormoz qurilmalari, boshqarish jihozlari, signal beruvchi va yorituvchi asboblar ishlab turgan holatda tekshirib chiqiladi.

    Statik sinov mashinaning yuk ko’tarish qobiliyatidan 25% ko’p yuk ortilgan holatda o’tkaziladi. Bunda, yerdan 20-30 sm yuqoriga ko’tarilib, 10 minut davomida ushlab turiladi va shundan so’ng qoldiq deformatsiyalar sin-chiklab tekshiriladi.

    Dinamik sinov mashinaning yuk ko’tarish qobiliyatidan 10 foiz ko’p yuk bilan bir necha marta ko’tarib tushirib sinaladi.

    Mashinalarning bevosita yuk ko’taruvchi moslamalari (stropalar, trosslar, zanjirlar, qisqichlar, ilgaklar) foydalanishga tushirilishidan oldin va har galgi sozlashdan so’ng, sinovdan o’tkazilishi shart. Sinov me’yordagi yuk ko’tarish qobiliyatidan 25% ko’p ortilgan holda bajariladi [11].

    Po’lat arqonlar o’ramning har qadamidagi uzilgan simlar soniga va zanglash sababli diametrining kamayganligiga qarab, me’yoriga solishtirib, ishga yaroqliligi yoki yaroqsiz ekanligi aniqlanadi.

    Po’lat arqon sim yoki zanjirlarni, oddiy sinalmagan simlar bilan ulab uzaytirib, ishlab chiqarishga qullash taqiqlanadi.

    Yuk tuproq shag’al ostida bo’lsa yoki ustida boshqa narsalar bo’lsa, uni ko’tarish ko’tarish mumkin emas va yukni ko’tarilgan holda qoldirib (tanaffus yoki ish tugagach) ketish qat’iyan man qilinadi.

    Mehnat xavfsizligini ta’minlash uchun barcha mexanizmlarning ko’tarish tizimlari, “O’zsanoatkontexnazorat” tishkiloti tasdiqlagan liftlarni qurish va xavfsiz ishlatish qoidalariga muvofiq har bir ko’tarish tuzilmasi o’z pasportiga ega bo’lishi, unda tuzilmaning tavsifi (turi, qancha yuk ko’tara olishi, harakat tezligi va xokazo) ko’rsatilishi lozim. Bundan tashqari, tuzilmalarda o’tkazilgan tuzatish ishlari yozib boriladigan daftar hamda ruxsat etilgan chekli ish yuklanishi hamda navbatdagi sinov va ”O’zdavtog’texnazorat”ga taqdim qilish muddatini ko’rsatuvchi o’chib ketmaydigan yozuv bo’lishi earur.

    Yuk ko’tarish mexanizmlarining soz holatda saqlanishiga va ulardan xavfsiz foydalanishga javobgarlik ana shu mexanizmlar ishlatiladigan korxona bo’linmasi yoki muhandis-texnik xodimi zimmasiga yuklatiladi. Bu xodim maxsus buyruq bilan tayinlanadi.

    Yuk ko’tarish mexanizlaridan xavsiz foydalanish uchun, ayniqsa, ularning tayanch qismlari, arqon, tros, ilgak va boshqa qismlari kattaroq mustahkam zahira bilan tayyorlanadi.

    Mexanizm va tuzilmalarda ularnig imkoniyatidan og’irroq yuklarni, odamlar hamda begona (og’iligi aniq bo’lmagan) yuklarni ko’tarish, nosoz yuk ko’tarish mexanizlari va tuzilmalaridan foydalanish man etiladi.

    Yoshi 18 dan kichik bo’lmagan, o’qigan, yo’l-yo’riq olgan va malaka sinovidan (attestatsiyadan) o’tgan, shuningdek, tegishli guvohnomaga ega bo’lgan kishilar yuk ko’tarish tuzilmalari hamda mexanizmlarida ishlashga ruxsat etiladi.

    Yuk ko’tarish va tashish vosittalarini xavfsiz ishlatishga qo’yiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat:

    a) Hamma aylanuvchi va harakatlanuvchi qismlari hamda mexanizmlari ishonchli to’siqqa ega bo’lishi;

    b) Signalizatsiyasi, blokirovkali tormozlari ishonchli ishlashi kerak.

    Omborxonalar va ayrim sexlardagi transportyor va konveyerlarning eng havfsiz harakat tezligi 0,2 m:s.dan oshmasligi zarur va tezlikni cheklab turish uchun, tezlik cheklagichlari bilan ta’minlanishi darkor.

    Osma tashish tuzilmalari (elektr relslar, osma elektr shatakchilar, etektr poezdlar tasmali transportyorlar), odatda, ish o’rinlari hamda yo’laklar tepasida joylashtirilmasligi kerak va ular ishonchli himoya vo-sitalari yordamida o’rnatilishi, tushib ketgan yukni tutib qola oldigan darajada mustahkam bo’lishi kerak.

    Ishlab chiqarish korxonalarida yuklarni ortishtushirish, taxlash va joylashtirish bilan bog’liq hamma yumushlar Mehnat haqidagi Konunlar asosida “Ortish-tushirish ishlari. Xavfsizlikning umumiy talablari”ga muvofiq belgilab qo’yilgan.

    Ortish-tushirish ishlari ko’tarishtishish tuzilmalaridan foydalanib bajariladigan bo’lsa, korxona ma’muriyati ishlarning xavfsiz amlga oshirishligiga jovobgar shaxsni tayinlaydi. Bu shaxs yukni ortish-tushirish va tashish vositalari hamda usullaning to’g’ri tanlanishini kuzatib turishi lozim. Bunday ishlar tajribali xodim rahbarligida olib boriladi. Bunday shaxslar ”O’zdavkontexnazorat” tashkilotlari vakili ishtirokida imtihondan o’tkazilib, maxsus guvohnomaga ega bo’lishlari shart hisoblanadi.

    Ish beruvchi (brigadir, master) yuk tushiriladigan maydonchani tayyorlaydi, yuklarni ortish-tushirish o’amda taxlash tartibi va usulini aniqlaydi, ishlarni xavfsiz bajarish yo’llari va usullari yuzasidan yo’l- yo’riq beradi, mexanizm va kranlar bilan ta’minlaydi.

    Ortish-tushirish ishlari asosan mexanizatsiyalashtirilgan usulda, ya’ni tushirgichlar yordamida, ishlar hajmi kichik bo’lganida esa kichik mexanizatsiyalar yordamida amalga oshiriladi.

    -20 kg.dan og’ir yuklar uchun, shuningdek, yuklarni 3 m dan balandga ko’tarishga ortish-tushirish ishlari mexanizatsiyalashtirilgan usulda amlga oshiriladi.

    -500 kg.dan og’ir yuklarni kranlar bilan ortish-tushirishga ruxsat etiladi [10].

    Yuklarni gorizantal yo’nalishda tashish va ortish uchunpolda yuradigan transportdan foydalaniladi, bunday transpot asosan, yuklarni texnologik jarayon boshlanadigan joyga va tayyor maxsulotni omborga tashib keltirishda foydalaniladi.

    Yuklarni to’g’ri mahkamlash ortish-tushirish ishlarining xavfsiz bajarishda katta ahamiyatga ega.

    Agar yukni ko’chirish vaqtida zanjir va arqonlarning o’z-o’zidan echilib yoki siljib ketish ehtimoli bo’lsa, yuklarni tushib ketishi, baxtsiz hodisalar yuz berishi mumkin.

    Yuk ko’tarish mashinalari saqlovchiva blokirovkalovchi tuzilmalari bilan uskunalanishi shart hisoblanadi.

    Kranlarga yuk ko’tarish imkoniyatini ko’rsatuvchi belgilar, signal asboblari (qo’ng’iroq, gudok, sirena) kranlar kabinasidan tashqariga o’rnatiladi. Barcha yuk ko’tarish mashinalarida ularning eng ko’p yuklanishi, tartib raqami va navbatdagi sinovdan o’tkazilgan kuni haqida ko’rsatilishi kerak.

    Zamonaviy ishlab chiqarish korxonalari juda murakkab va ko’p tarmoqli tashkilot bo’lib, qaramog’ida katta maydonlar mavjud. Tabiiyki bunday maydonlarda xom ashyo, tayyor mahsulot va yordamchi materiallarni bir yerdan ikkinchi erga tashish uchun xilma-xil transport vositalari ishlatiladi.

    Masalan, ayrim korxonalarda xom ashyoni poezdlarda yoki avtopoezdlarda, traktor va pritseplarda tashib keltirilsa, ularning omborlardan avtomashina, avtokara, elektrokaralar yordamida tashiladi.

    Tayyor mahsulot, esa yana shu transport vositalari yordamida tayyor mahsulot omborlariga va u yerdan konteyner va vagonlarga ortilib savdo bazalariga yuboriladi.

    Korxonalarda qo’llanadigan barcha avtomashina va avtopoezdlar “Avtomobil transporti korxonalari uchun xavfsizlik qoida-lari”talablariga to’liq javob berishi kerak. Avtomobillarning yuk ortilgan holda korxonalar hududiga yurish tezligi 10 km/soat dan oshmasligi kerak.

    Ularning yurish yo’nalishi piyodalar yo’li kesishmasligi va bu yo’llar umumiy yo’l harakati belgilari bilan boshqarib borilishi kerak.

    Bu qoidalar bilan barcha transpot haydovchilari ogohlantirilishi va tanishtirib chiqilgan bo’lishi kerak.

    Avtomobil transporti vositalarining harakati paytida, hatto eng past tezlikda ketayotganda xam zinapoyalariga va kuzovlariga odamlarning chiqib olishiga yo’l qo’ymaslik kerak. Ishlab chiqarish korxonalari hududida ichki yonish dvigatelli transpot vositalari albatta (iskragasitellar) uchqun o’chirgichlar bilan ta’minlangan holda yurishlari kerak. Ishlab chiqarish korxonalarida transport vositalari, ma’lum aniq marshrut bo’ylab yurishlari va bu marshrutlar odamlar gavjum bo’lgan yo’laklar ustidan o’tmasligi kerak.

    Belanchak, aravacha, ilgak va zanjirlar hamda insonga jarohat etkazishi mumkin bo’lgan barcha buyumlar tenadan tushib ketmasligini ta’minlovchi moslamalar bilan ta’minlanishi kerak.

    Undan tashqari, konveyerlarning xavfli mintaqalari, odamlar yuradigan yo’laklar bilankesishganjoylarida himoya to’siqlari bilan ta’minlanishi shart hisoblanadi.

    Yuqorida ko’rsatilgan tartib qoidalarga so’zsiz rioya qilgan taqdirdagina, ishlab chiqarish korxonalarini transport vositalarining xavfsiz ishlashini ta’minlashga keraklicha zamin yaratish mumkin bo’ladi [10].

    3.5. Yong’in haqida umumiy ma’lumotlar va uni oldini olish

    chora-tadbirlari.

    Yong’in chiqishga asosan olovdan noto’g’ri foydalanish; elektr ustanovkalarni, pechlarni, tutun trubalarini montaj qilish va ishlatish qoidalarining buzilishi; xalq xo’jaligi ob’ektlarini loyihalash va qurishda yong’in xavfsizligi normalari talabalarining buzilishi; yong’in jihatdan xavfli jihozlarni ishlatishda va oson alangalanadigan materiallardan foydalanishda yong’in xavfsizligi qoidalariga rioya qilmaslik; bolalarning olov bilan o’ynashi; momaqaldiroq razryadlari sabab bo’ladi.

    Bino yoki inshoatning o’tga chidamliligi ularning quyidagi asosiy qismlari: yong’inga qarshi devorlar, ko’tarib turuvchi va o’zini o’zi ko’tarib turuvchi devorlar, zina kataklari devorlari, o’rnatma panel devorlari, karkas devorlar to’ldirgichi, ko’taruvchi pardevorlar, qavatlararo va chordoq yopmalari hamda tomlarning o’tga chidamliligi bilan belgilanadi.

    Turar joylarda chiqadigan yong’inlar katta moddiy zarar etkazadi va umumiy yong’inlar miqdorining 50% ni tashkil etadi. Uylarda (binolarda) yong’in chiqishiga asosan elektr va gaz jihozlaridan, sanoat hamda uy-ro’zg’or asboblaridan foydalanish qoidalarining buzilishi va boshqalar sabab bo’ladi.

    Turar joy binolarining o’tga chidamlilik darajasi bino qavatlarining soni va maydoniga bog’liq. Ko’p qavatli ancha uzun binolarda binoni bo’limlarga ajratadigan yong’inga qarshi devor sifatida ko’ndalang devorlar va sektsiyalararo devorlardan foydalaniladi. Odam yashamaydigan xonalar o’tga chidamlilik chegarasi 0,75 soat bo’lgan devor va orayopmalar bilan ajratiladi [11].

    3.6. Shovqin va uning inson tanasiga ta’siri.

    Shovqin, silkinish va ultratovushlar ajralib chiqishga qarab bir xil bo’ladi ular hammasi jismlarning tebranishidan tashkil topib, bizning eshitish a’zolarimiz tomonidan qabul qilinadi. Ular bir-birlaridan faqat tebranish chastotasi bilan va odamlar ularni har xil qabul qilishi bilan farq qiladilar.

    20gtsdan 20000 gts gacha tebranishlarni tovush deb ataladi va ularni biz tovushdek eshitamiz. Shunday bir qancha tovushlarni tartibsiz qo’shilishi shovqin deb ataladi. 20 gts dan past bo’lgan tebranishlarni infratovush deb ataladi. 20000 gts dan yuqori bo’lgan tebranishlarni esa ultratovush deyiladi. Ultratovushlarning biz eshita olmaymiz, ularni faqat ba’zi bir uy xayvonlarigina eshita oladi.

    Tovush chiqaradigan jismlarning tebranishidan hosil bo’ladigan tovushlar yoki shovqinli to’lqinlar havo bo’shlig’iga tarqalib, havoni goh quyultiradi, goh siyraklashtiradi va bu bilan bog’liq bo’lgan havo bosimini o’zgartiradi. Bu bosim esa kishilarning tashqi eshitish yo’llari orqali o’tib, quloqning eshitish yo’llari orqali o’tib, quloqning nog’ora pardasini,undan keyin ichki quloqdagi eshitish suyakchalari sistemasi orqali ichki quloqning qabul qiluvchi apparatini yoki chig’anoq organlarini ko’p yoki oz tebrantirib, harakatga keltiradi.

    Normal eshitishda tovush tebranishlarining 20 gtsdan-20000 gts gacha chastotasi qabul qilinadi, shunga ham eng yuqori chegara faqat bolalar yoshiga xosdir. Ular balog’atga etgan sari eshitish organlari tomonidan qabul qilinadigan tovushlarning chastotasi kamaya boradi va yosh o’tib qolganida 15000 gts dan oshmaydi. Ana shu chegaralarda har bir tovush uchun tovush quvvatining yoki tovush kuchining oxirgi ta’siri bor. Quvvatning minimal oxirgi ta’siri uning bilinar bilinmas sezgisini hosil qiladigan tovush kuchiga mos keladigan tovush kuchiga mos keladi, ya’ni tovush eshitilishi bo’sag’asida turadi. Quvvatning maksimal oxirgi ta’sirni «og’riq bo’sag’asiga» mos keladi-tovush quvvati keyinchalik zo’rayganda tovushning kuchayishi eshitilmay, balki ikkala quloq ham zirqirab og’riy boshlaydi.

    Professional shovqin boshni aylantirib, miyada og’riq turg’azadi va quloq shang’ib nerv sistemasiga ham yomon ta’sir qiladi. Ayniqsa, fikrni to’plab, aqliy ish bilan shug’ullanishga imkon bermaydi. Uzoq vaqt mobaynida shovqinning odamga sezilmas darajada ta’sir qilishi nerv sistemasini ishdan chiqishiga olib keladi. Shovqin ta’sirida turli a’zolar va sistemalarning, masalan; xazm qilish, qon aylanish va shunga o’xshashlarning normal faoliyati buziladi [10].


    3.7. Paxta tozalash zavodlarida chiqariladigan changlari

    va uning inson organizmiga ta’siri.

    Chang deb, havoda qattiq jismlarning mayda zarralarini ma’lum bir vaqtda osilib turilishiga aytiladi. Changlar havo ta’siri ostida doimo harakatda bo’ladi. Ishlab chiqarish binolaridagi havoning tarkibida, u yoki bu miqdorda chang bo’ladi, hatto nisbatan toza changsiz degan xonalarda ham ma’lum miqdorda chang bo’ladi. Buni oddiy qurollanmagan ko’z bilan ham o’tib turgan quyosh nurlariga qaraganda kura olish mumkin.

    Ishlab chiqarish binolarida changni ko’plab ajralib chiqishi, ishlab chiqarish texnologiyasini xarakteriga bog’liq. Ishlab chiqarish sharoitida chang ajralib chiqishi ko’pincha mexanik jarayonlar bilan bog’liqdir, masalan, burab teshish, parchalash, ishqalash, elash, o’tkirlash, arralash, sepiladigan materiallarni tashish, kuyish va erishdan hosil bo’ladi. Chang bunday paytlarda ishchilar tanasi uchun xavfli bo’lib, ularni o’rab turgan muhitni aniqlovchi bir omil bo’lgani uchun biz ularni sanoat changlari deb ataymiz.

    Changlarning fizikaviy va ximiyaviy xususiyatlari, ularni tabiatiga, ya’ni qanday materialdan yoki qanday xom-ashyodan paydo bo’lganiga va paydo bo’lish mexanizmiga (ezish, maydalash, ko’yish va hokazo) bog’liqdir.

    Changlar qanday materialdan ajralib chiqishiga qarab organik va anorganik changlarga bo’linadi. Organik changlar; o’simlik changlari-yog’och, paxta, zig’ir, un changlari va shunga o’xshashlari, xayvon mahsulotlaridan chiqadigan changlar-jun, qil, suyak, shox changlari va hokazolar kiradi. Bulardan tashqari organik changlarga ximiyaviy mahsulotlar changlari plastmassa, ximiyaviy tola changlari va boshqa changlar.

    Plastik materiallar yoki plastmassalar - sintetik yoki tabiiy yuqori molekulali birikmalar asosidagi organik materiallardir. Ular isitish va bosim natijasida oʻz shaklini oʻzgartirish va sovutilgandan keyin berilgan shaklni saqlab qolish qobiliyatiga ega.
    Anorganik changlarga; 1) metall changlari-mis, cho’yan, temir va boshqalardan chiqqan changlar, shuningdek 2) mineral changlar-jilvir qog’ozdan chiqqan chang, qum changi, kvarts, fosfor, tsement, oxak changidan va boshqalardan chiqqan chanlar kiradi.
    Fosfor (yun. phosphoros - yoruglik tashuvchi, phos - yoruglik va phoro - tashiyman, lot. Phosphorus), P - Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 15, atom massasi 30,97376.
    Ishlab chiqarishda ko’pincha aralash changlar ham uchraydi, masalan, metall buyumlarni charxlash va shlifovka qilishda mineral va metall changlari, tosh ko’mir chiqarishda mineral va ko’mir changi ifloslangan paxtani tozalaganda paxta va tuproq changlari uchraydi. Changlar qaysi materialdan ajralib chiqishga qarab suyuqlikda (suvda, qonda, limfada, oshqozon sokida) eriydigan va erimaydigan changlarga bo’linadi.

    Changlarning gigienik ahamiyati. Changli ishlab chiqarish binolarida ishlovchi ishchilar, changning ham tashqi, ham ichki ta’siriga uchraydilar. Chang og’iz, burun bo’shliqlariga, teriga, ko’zga va yuqori nafas olish yo’llariga ta’sir qiladi, so’lak bilan yutilib ovqatlanish a’zolariga ta’sir qiladi va nafas olinayotgan havo bilan yutilib ovqatlanish a’zolariga ta’sir qiladi va nafas olinayotgan havo bilan nafas olish organining eng uzoq uchastkasi bo’lak o’pkagacha borib etadilar. Changi tashqi ta’siri uncha xavfli emas, chunki ishchi changli muhitdan chiqib, qo’lini, betlarini yuvishi bilan yoki qoqib tashlashi bilan chang bilan bo’lgan aloqa tugaydi. Bundan tashqari teri hamma changlarni ham ichkariga o’tkazmaydi va o’zi ham o’larni ta’siriga berilmaydi.
    Teri - odam va hayvonlar tanasining tashqi qoplami. Organizmni tashqi taʼsirotlardan himoya qiladi, sezish, moddalar almashinuvi, organizmdan keraksiz moddalarni chiqarish, termoregulyatsiya va boshqalarda qatnashadi.

    So’lak bilan yutilib ovqatlanish yo’llariga ta’sir qiladigan changlar ham uncha xavfli emas, chunki ular oz miqdorda yutiladilar. Eng xavfli changlar, bular nafas olayotganda organizmga kirgan changlardir. Ular nafas olayotgan havo bilan juda katta miqdorda organizmga kirib, faqat bir qismigina tashqariga chiqib ketadi. Bunday sharoitda juda ko’p miqdordagi changlar uzoq vaqtda nafas olish yo’llarini shilliq pardalari bilan munosabatda bo’ladilar va ularga ta’sir qiladilar.

    Changlarning organizmga xavf solish darajasi ularning havodagi miqdoriga va yuqorida ko’rsatilgan fizik va ximiyaviy xususiyatlariga bog’liq. Nafas olayotgan havo bilan organizm ichkarisiga kirayotgan mayda changlar katta changlarga qaraganda uzoqroq masofaga o’pkagacha boradilar, katta changlar esa yuqori nafas olish yo’llarida ushlanib qoladilar va bir oz muddatdan keyin tashqariga chiqib ketadilar, shuning uchun mayda changlar katta changlarga qaraganda xavfliroq.

    Changlarning inson organizmiga ta’siri. Changlarni inson terisiga ta’siri natijasida teri yallig’lanadi, biroz shishadi, qizaradi va og’riq paydo bo’ladi. Changlar teri va yog’ bezlari teshiklariga tushib ularni normal ishlashga yo’l qo’ymaydi, natijada terida yog’ va suyuqliklar etishmaydi va teri quriydi, yoriladi. Yog’ bezlarining teshiklari chang bilan kirgan ba’zi bir mikroblar bilan tыlib qolsa toshmalar kelib chiqishi va terini yiringlab ketishi mumkin. Teri bezlari teshiklariga chang tыlib qolishi terining ter ajratish xususiyatini pasaytiradi. Bu esa issiq ishlab chiqarish binolarida kishi tanasiga yomon ta’sir ko’rsatadi, chunki terlash organizmning haddan tashqari qizishiga qarshi himoya vositasi sifatida juda muhim ahamiyatga ega.

    Ishqorli changlarning teriga ta’sirini alohida hisobga olish kerak, chunki bu chang terida teri yaralanishi kasalligini olib kelishi mumkin. Bunday changlarga xrom ishqorli tuzlar, mishyak, ohak, soda, kaltsiy karbidi, osh tuzi, superfosfat changlari va hokazolar kiradi.

    Mishyak (rus. mish - sichqon, yad - zahar) - q. Margimush.

    Changlarning ko’zga ta’siri natijasida ko’zlar kon’yuktivit kasali bilan kasallanadilar, bunda ko’z qizarib yosh oqadigan bo’ladi, ayrim xollarda ko’z shishadi va yiringlaydi [16].
    3.8. Texnologik uskunalarni changsizlantirish va atmosferaga chiqariladigan chiqindilarni tozalash

    Paxtaga dastlabki ishlov berishning texnologik jarayoni ishlab chikarish binolaridagi havo va atmosferani buzadigan kup chang aj-ralishi bilan birga boradi. Bu esa kasb patologiyasi va allergik kasalliklari vujudga kelishiga sabab bulishi mumkin. Ishlab chikarish binolari havosining changlanishini kamaytirishga havo surish ti-zimlari (aspiratsiya), atmosferaga chikarilgan iflosliklarni to-zalashga esa havo tozalagichlarni qo’llash bilan erishiladi. Texnologik uskunalardan chikadigan va havo surish tizimlari yordamida uzok-lashtiriladigan havo 800 dan 3000 mg/m3. gacha o’zgarib turadigan boshlangich changlanishga ega.

    Paxta zavodi changining fraktsion tarkibi muayyan chegaralarda o’zgarib turadi. 5 mkm. gacha o’lchamli zarrachalar 17,8—36,4 %; 5 dan 10 mkm gachalar 26,2—43,2 %; 10 dan 50 mkm gachalari 21,3—33,4 % va 50 mkm dan yuqorilari 5,0—23,9 % ni tashkil kiladi.

    Paxtadan ajraladigan chang organik va mineral fraktsiyalardan iborat. Organik fraktsiya g’o’za tupi yoki ko’saklarining maydalangan zarralari va mayda qisqa tolalardan iborat. Changning mineral fraktsiyasi tuprok, qum hamda paxta yig’im-terim va uni tashish xamda saqlash vaktida unga tushadigan begona aralashmalardan iborat.

    Texnologik jarayon boshida paxtani tashish va iflos aralashmalardan tozalash paytida mineral chang ajralib havoni ifloslaydi, texnologik jarayon oxirida esa, ayniqsa, momiq ajratish va uni shibbalaganda, organik chang ajraladi. Paxtaning pnevmotransport tizimida ishlatilgan havoda 10 dan 20 foizgacha organik va 80—90 % mineral zarralar bo’ladi.

    Linterlash texnologik jarayonining oxirida linter kondensorlardan chikarilgan havo tarkibida organik fraktsiya mikdori 80—90 % ga etadi. Changni pnevmatik usulda ishonchli tashish paxta tozalash zavodining tozalash sexlari uchun havo tezligi 20 m/s dan kam bo’lmaganda va qolgan hamma sexlarda 18 m/s. dan kam bo’lmagan tezlikda ta’minlanadi.

    Havo so’rish tizimi uchun TS6-46 va UVTS-22M rusumli chang ventilyatorlari qo’llaniladi (shuningdek, VTS-8M, VTS-10M va U1VTS ventilyatorlaridan ham foydalanishga ruxsat etiladi). Havo so’rish tizimlari qurilmasi va paxta zavodi texnologik uskunasining havo so’rish tizimining shakli «Ishlab chikarish binolarini changsizlantirish va paxta tozalash zavodlarida atmosfera chiqindilarini tozalash bo’yicha tavsiya» da keltirilgan (Toshkent, TSNIIXProm, 1981) [16].

    Paxta tozalash zavodining chang chiqaradigan barcha mashina va mexanizmlari mahalliy havo so’rish tizimi bilan ta’minlanishi kerak. Changni bevosita chang ajratish manbaidan so’rish mahalliy so’rish deb ataladi. Paxta tozalash zavodining jami texnologik uskunalari chang ajratadi va mahalliy chang so’rish mashina hamda mexanizmlarni changsizlantirishning asosiy usuli sifatida qabul qilingan.


    3.9. Sanoat korxonalarini yoritish.
    Yorug’lik inson faoliyati davomida juda muhim rol o’ynaydi. Ko’rish inson uchun asosiy ma’lumot manba hisoblanadi. Umumiy olinadigan ma’lumotning taxminan 90% ko’z orqali olinadi.

    Shuning uchun ham sanoat korxonalarini ratsional yoritish sifatli mahsulot ishlab chiqarish sharoitini yaxshilaydi, ishchilarni charchashdan salaydi va unumdorligini oshiradi. Oqilona yoritilgan zonalarda ishlayotgan ishchilarning kayfiyati yaxshi bo’ladi; shuningdek xavfsiz mehnat qilish sharoiti yaratiladi va buning natijasida baxtsiz xodisalar kesin kasayadi. Bundan ko’rinib turibdiki, sanoat korxonalarini yoritishga faqat gigienik talab qo’yilmasdan, balki texnik iqtisodiy talablar ham qo’yiladi. Elektromagnit spektorlarining to’lqin uzunliklari 10 n.m dan 340000 n.m gacha oralig’i spektorlari optik jaryoni deb ataladi, bundan 10 dan 380 nyum i infraqizil nurlar, 380 dan 770 n.m i ko’rinadigan nurlar va 770 dan 340000 n.m gacha bo’lganlari esa ultra-binafsha nurlar deb aytiladi. Biz ko’zimiz bilan binafsha rangdan to qizil rangacha bo’lgan yorug’lik nurlarini sezamiz.

    Sanoat korxonalarini yoritishning mukammalligi sifat va son ko’rsatkichlari bilan tavsiflanadi. Son ko’rsatkichlari nur oqimi, yorug’lik kuchi, yorqinlik, nur qaytarish koeffitsentlari, yorug’lik kiradi.

    Nur oqim nur energiyasining quvvati sifatida aniqlanadi va u inson ko’ziga ta’sir qilish sezgisi sifatida baholanadi. Nur oqimining birligi sifatida lyumen (lm) qabul qilingan.

    Nur oqimi faqatgina fizik ko’rsatkich bo’lib qolmasdan, balki fiziologik ko’rsatkich sifatida ham aniqlanadi. Chunki uning o’lchov birliklari kurish sezgisiga asoslangan.

    Hamma nur manbalari, shu jumladan, yoritish asboblari ham fazoga bir xilda nur sochmaydi, shuning uchun fazodagi nur oqimi zichligini aniqlovchi yorug’lik kuchi I birligi kiritilgan. O’tadigan va tushadigan nur oqimi fazo yoki yuza bilan baholanishi mumkin [10].


    1   2   3   4   5   6


    Download 324.33 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Bitiruv-malakaviy ishiga tushuntiruv yozuvi

    Download 324.33 Kb.