2.2.Uzluksiz ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchilarni
insonparvarlik ruhida tarbiyalash usullari
Uzluksiz ta’limni insonparvarlashtirish tamoyillari va
asosiy qoidalarini hayotga tatbiq etish uchun barcha ta’lim
muassasalarida bugungi kunda har jihatdan qulay va
mustahkam poydevor sifatida gumanitar muhit yaratish
vazifalari
birinchi
o‘ringa
qo‘yilmoqda.
Istiqbol
sari
yo‘nalishni bu tarzda aniq belgilab olgan oliy ta’lim tizimi
talabalar va o‘qituvchilaming fan va madaniyat olamiga hamda
bozor munosabatlari tizimiga ortiqcha iztiroblarsiz va
larzalarsiz kirib borishini ta’minlashi mumkin.
Gumanitar muhit - ijtimoiy-tarixiy hodisa. 0 ‘quv yurtida
muayyan bilimlar olish, kasb-hunar o‘rganish va ma’naviy
madaniyatni, o‘z shaxsini erkin takomillashtirish uchun qulay
va zarur shart-sharoitlaming mavjudligini bildiradi.
Gumanitar muhit sermazmun va keng miqiyosli tushuncha
bo‘lib, u barcha maktab oldida turgan muhim vazifa - ta’limni
insonparvarlashtirish jarayonlarini amalga oshirishda o‘quv
yurtining
ta’lim-tarbiyaviy,
madaniy,
m a’naviy-axloqiy
imkoniyatlarini, malakali kadrlar bilan, shuningdek, moddiy va
30
moliyaviy ta’minlanganlik darajasini, umumiy
ahvolini
ko‘rsatib turadi.
Gumanitar muhit - bu yoshlar psixologiyasining,
ma’naviyatning va qadriyatlarga munosabati shakllanishi
sharoitidir. Qulay va badastir gumanitar muhit quyidagi
belgilarga ko‘ra aniqlanadi:
1. 0 ‘quv jarayonining tuzilishiga ko‘ra, talabaning
ma’naviy manfaatlari, uning boiajak ixtisoslik faoliyatining
insonparvarlashuvi, umummadaniy tayyorgarligining taraqqiy
etishi, shaxsning intellektual imkoniyatlari bilan uning istak va
manfaatlarini birlashtirish masalalari, shuningdek, yangicha
fikrlashni,
mustaqillikni,
mas’uliyatini,
insonparvarlikni
rag‘batlantirish kabilaming ta iim muassasalari
ixtisoslik
sohalarining talablari bilan qay darajada yaqinlashtirilganligi
va moslashtirilganligiga ko‘ra aniqlanadi.
2. Ta’lim maskanlarida
talabalami ijtimoiy muhofaza
qilish
siyosatining
ma’muriyat bilan talabalar jamoat
tashkilotlarining hamkorligidagi muayyan tizimi orqali amalga
oshirilishiga va talabalarga moddiy yordam ko‘rsatilishi
darajasi va ahvoliga qarab aniqlanadi.
3. T a iim muassasalarida demokratlashtirish jarayon-
larining borishi va ahvoliga qarab, ya’ni talabalar orasida o‘z-
o‘zini boshqarishning qay darajada y o ig a qo‘yilganligi,
o‘qituvchilami,
ayrim
predmetlarni
o‘zlari
tanlash
imkoniyatlari, muqobil ma’ruzalar o‘quv kurslari, taiim
shakllari va talabalaming ilmiy tadqiqot faoliyatiga jalb etish
darajasi kabilar.
4. Talabalar va o‘qituvchilar jamoalarida o‘qish ishlash
uchun qulay va mo‘tadil sharoit yaratilishi, oliy ta iim
muassasalarini
boshqarishning
ma’muriy-buyruqbozlik
uslublaridan voz kechilganligi va boshqalar.
31
5. Tegishli moddiy-texnikaviy asoslaming va ijtimoiy-
madaniy rtiuhitning mavjudligi, yangi va eng yangi o ‘quv
dasturlari, adabiyotlari, ta’limning texnik vositalari bilan o‘quv
yurtining yetarli darajada ta’minlanganligi va shu kabilar.
Gumanitar muhit tarkibi quyidagilardan tashkil topadi:
a) o‘qish-o‘rganish jarayonlarining barcha yo'nalish-
laridan; talabalar bilan o‘quv ishlarini olib borish shakllari va
usullari, o‘qituvchilaming ilmiy pedagogik faoliyati, o‘quv
jarayonlarini
tashkil
etishni
ta’minlaydigan
yordamchi
xizmatlaming ishi va boshqalar;
b) gumanitar fanlar o‘qituvchilari ishining samaradorligini
oshirish bu ikkita omilga bog‘liqdir: birinchidan, talabalarda
insonparvarlik dunyoqarashi va gumanitar madaniyat asoslarini
shakllantirish mahorati va qobiliyatining mavjudligi; talabalar
ongini m a’naviy-ruhiy qadriyatlar bilan boyitish, ulaming
ongini jamiyat hayotida faol ishtirok etishini ta’minlash;
ikkinchidan, o‘qitilayotgan fanlaming mazmuniga va ularda
gumanitar sohaning kuchaytirilganligiga bog‘liqdir.
Uzluksiz
ta’lim-tarbiya
tizimini
takomillashtirish
jarayonida insonparvarlik ruhini bosqichma-bosqich singdirib
borish natijasida yangicha dunyoqarash, dunyoni yangicha his
etish, shu asosda tafakkuming keng miqyosli tarzi shakllanishi
uchun bu tizimning har bir qismi va unsuri vazifalari aniq-
ravshan bo‘lishi lozim. Bular quyidagilardir:
1. Oila ta’limi va tarbiyasi.
2. Bog‘cha ta’lim va tarbiyasi.
3. Boshlang‘ich ta’limi va tarbiyasi.
4. Umumiy ta’lim maktablaridagi ta’lim va tarbiya.
5. 0 ‘rta ta’lim va kasb-kor maktablari (litsey, kollejlar)
dagi ta’lim va tarbiya.
6. Oliy mutaxassislik (bakalavriyat va magistratura) ta’lim
va tarbiyasi.
32
7. Aspirantura va doktorantura ilmiy tadqiqotlarini
insonparvarlik yo‘nalishida uyushtirish milommasi.
8. Malakani uzluksiz va izchil amalga oshirib borishga
xizmat
qiladigan
ilmiy-uslubiy
muassasalaming
keng
tarmoqlami vujudga keltirish va undagi mashg‘ulotlar
insonparvarlik ruhi bilan sug‘orilishiga e’tibomi qaratish.
9. Bo‘sh vaqtdan samarali foydalanishga yordam beradigan
va ta’minlaydigan davlat va nodavlat tuzilmalami tashkil etish.
10. 0 ‘zbekistonda ma’naviy-axloqiy muhitni sogiomlash-
tirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan tadbirlami bir tizimga
solish va bu masala yuzasidan Davlat dasturini ishlab chiqish.
Uzluksiz ta’lim-tarbiya tizimining ana shu qismlari va har
birining dasturlari milliy zaminda va insonparvarlik asosida
qayta ko‘rib chiqilishi va takomillashtirilishi lozim.
Shu munosabat bilan, ta’lim muassasalarida gumanitar
muhitning
shakllanishida
ijtimoiy-gumanitar
fanlar
kafedralaming o‘mi katta ekanligini alohida ta’kidlash zarur.
Ular bu borada ta’limning ilg‘or va samarali shakllarini,
uslublarini dadil va jadal ravishda joriy etmoqlari va keng
yoymoqlari lozim. Jumladan, talabalar guruhlari yoki ayrim bir
talaba uchun moijallangan differensial - farqli ijodiy
topshiriqlar tizimini yaratish va ulardan ta’lim jarayonlarida
foydalanish, ta’limning «dumaloq stol», « matbuot anjumani»,
simpozium,
«ish
o‘yinlari»,
referat
himoyasi,
bahs>
munozaralar, yetakchi olimlar va mashhur kishilar bilan
uchrashuv, muloqot uyushtirish kabi shakllarini keng qoilash.
Gumanitar
fanlar
o‘qituvchilari
o‘quv
ishlarining
samaradorligi, ulaming tabiiy-ilmiy va ixtisoslik fanlar
kafedralari bilan, shuningdek, oliy o‘quv yurtining rahbariyati
va boshqa barcha b o iim hamda qismlari faoliyati bilan qay
darajada aloqadorligiga ham bogiiqdir.
33
Talabani barkamol shaxs sifatida tarbiyalash ishlarining
ta’lim . muhitini insonparvarlashtirish bilan chambarchas
bogiiqligi va aloqadorligi masalasi o‘quv jarayonining butun
mazmuni va mohiyatini belgilaydigan muhim vazifadir.
Ta’limda tarbiyaviy ta’siming muhim xususiyati uning
umuminsoniy madaniyatning asosiy tamoyillari va qadriyatlari
bilan aloqadorligidadir. Predmet orqali tarbiyalash talaba
shaxsining shakllanishi va taraqqiy etishiga maqsadli yo‘nalish
va aniqlik baxsh etadi:
a) jamiyatni va oliy maktabni isloh qilish natijalari
bamaslahat,
kengashib
ish
qilish,
tadbirkorlik
va
tashabbuskorlik, mas’uliyat, talabchanlik kabi demokratik
tamoyillarining
amalga
oshishi
uchun
muhim
zamin
tayyorlaydi. Bu jarayonda ijtimoiy-psixologik shakllanish va
ta’lim muassasalarida buning uchun qulay sharoitni vujudga
keltirish ishlari muhim ahamiyat kasb etadi;
b) ijtimoiy-madaniy sohaning tarkibiy qismlari bo‘lgan
kutubxona,
o‘quv
va
o‘quv-uslub
xonalari,
sport-
sog‘lomlashtirish majmualari, talabalar yotoqxonalari, oshxona
va bolalar muassasalari, bozor iqtisodi munosabatlariga o‘tish
sharoitida, o‘quv yurtida qulay ijtimoiy-psixologik sharoitni
yuzaga keltirishning muhim va belgi-lovchi omiliga aylanadi.
Har bir o‘quv yurti o‘ziga xos mikroijtimoiy tizimdir.
Jamiyat hayotida kechayotgan butun jarayonlarda ham o ‘ziga
xos shaklda va kichik miqyoslarda sodir bo‘lib turadi.
Gumanitar
muhitni
vujudga
keltirish
va
ta’limni
insonparvarlashtirish ishlarida hozirgi vaqtda ba’zi bir ta’lim
muassasalarida ayrim salbiy holatlar ham ko‘zga tashlanadi:
o‘qituvchilar muhitidagi moddiy sharoitning va faoliyatning
nisbatan qiyinlashuvi oqibatida kelib chiqayotgan muayyan
taranglik, xodimlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash
imkoniyatlarining hozirgi zamon talablari darajasida emasligi,
34
talabalar orasida mustaqil bilim olishga intilishning sustligi,
yoshlar orasida madaniy va ilmiy bilimlami egallashdan ko‘ra
faqat bugungi, tor manfaatlami ko‘zlab, moddiy foyda
orttirishga intilishning tobora ustunlik qilayotganligi, ba’zi bir
yosh mafkuraviy ta’sirlarga, milliy-axloqiy me’yorlarimizga
zid qarashlarga, oz bo‘lsa-da, berilib qolishi kabilar.
Oliy ta’lim muassasalarida ta’limni insonparvarlashtirish
uchun quyidagi vazifalami amalga oshirish maqsadga
muvofiqdir:
- oliy o‘quv yurtlarida o‘qitiladigan iijtimoiy-gumanitar
fanlaming mazmunini yanada takomillashtirish;
- mutaxassislami
tayyorlash
ixtisosliklarini
va
kafedraning ilmiy imkoniyatlarini hisobga olgan holda oliy
gumanitar ta’lim dasturini ishlab chiqish;
- talabalaming bilimlarini, ko‘nikma va malakalarini
nazorat qilish tizimini yangilash, ulaming mustaqil ijodkorlik
intilishlarini kuchaytirish nuqtai nazaridan bu tizimni
takomillashtirish;
- konsepsiyani amalga oshirish yo‘llarini aniqlash, ilg‘or
tajribalami keng yoyish va o‘rganish maqsadlarida oliy o‘quv
yurtlarida, mintaqaviy, respublika va xalqaro anjumanlar,
seminarlar o‘tkazib turish;
- gumanitar fanlar o ‘qituvchilarining ijtimoiy maqomini
yanada yuksaltirish choralarini aniqlash;
- o‘quv-uslubiy markazlarining, xonalari, kutubxona,
klub, muzeylar va hokazolaming gumanitar ta’lim va tarbiya
masalalari bo‘yicha faoliyatining samaradorlgini oshirish.
0 ‘rganilayotgan muammoni ilmiy-uslubiy ta’minlash:
- mutaxassislar tayyorlash sifatini yuqori darajada
ta’minlash uchun barcha mavjud imkoniyatlardan to‘liq
foydalanish;
35
- oliy ta’lim tizimining barcha ilmiy imkoniyatlarini
ta’limni insonparvarlashtirishni ta’minlashga yo‘naltirish;
- gumanitar muammolar
sohasidagi
tadqiqotlaming
maxsus dasturini ishlab chiqish;
- ta’limni insonparvarlashtirish va takomillashtirishni
hisobga olgan holda darsliklar, m a’ruzalar, o‘quv dasturlari va
qo‘llanmalaming, ilmiy-uslubiy adabiyotlaming yangi avlodini
tayyorlash va chop ettirish;
- gumanitar muammolar va ta’lim uslublarini ishlab
chiqish va o‘rganishda akademiya, oliy ta’lim va soha
fanlarining hamda ishlab chiqarishning kuch va imkoniyatlari
integratsiyasiga erishish;
- oliy
ta’limni
insonparvarlashtirish
muammolari
bo‘yicha ilmiy tadqiqot tajriba (laboratoriya) larini yaratish;
- ta’lim tizimini insonparvarlashtirish sohasidagi ilmiy
tadqiqotlami, ilmiy-uslubiy ishlanmalami iqtisodiy rag‘batlan-
tirish va moliyaviy ta’minlashning budjet va budjetdan tashqari
mablag‘larini qo‘llash mexanizmlarini yaratish.
Jamiyatning yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga o‘tib
borishi munosabati bilan kishilaming hayot tarzi va foliyatida
ro‘y berayotgan ijobiy o'zgarishlar, shuningdek, 0 ‘zbekiston
oliy maktabining jahon ta’lim tizimiga kirib borishi ehtiyoji
oliy
ta’lim
muassasalarida
insonparvarlik
muhitini
takomillashtirishga yxiqori talablar qo‘ymoqda.
Bu talab quyidagilardan iborat:
- ta’limning yangilangan mazmuniga asoslangan yangi
o‘quv ta’lim texnologiyalarini yaratish;
- pedagogning ixtisoslik obro‘-e’tiborini, nufuzini qayta
tiklash va mavqeini yanada orttira borish;
- ko‘pdan
beri
shakllanib
kelayotgan
salohiyatli
universitetlar markazlariga tayangan holda va shuningdek,
yangilarini
tashkil
etish
hisobiga
ta’lim
infratizimini
36
kengaytirish #va ulaming joylarda haqiqiy madaniy-ma’rifiy,
ilmiy-pedagogik iftarkaz darajasida bo‘lishiga erishish;
- ta’lim muassasalari tizimida muloqotning ma’muriy-
buyruqbozlik usulidan voz kechish, oliy ta’limda jamoalararo
munosabatlami demokratizm, insonparvarlik, o‘zaro talabchanlik,
shaxsiy mas’uliyat va sog‘lom raqobatdoshlik tamoyillari
asosida rivojlantirish;
- ta’lim muassasalari kadrlar tarkibini tubdan yaxshilash,
yuqori malakali, ilmiy faol, ruhan va ma’naviy-axloqiy
jihatdan barkamol yoshlar hisobiga boyitish, o‘qituvchilar
ongini
eskicha
qoliplarda
fikrlashdan
qutqarish
va
insonparvarlik ruhini singdirish;
- oliy
ta’lim
muassasalarida
talaba
shaxsini
ijtimoiylashtirishning asosiy tarkibiy qismlari
birlashib,
qo‘shilib ketadigan bir butun, mukammal ijtimoiy organizmni
- ta’lim-tarbiyaning yangicha tizimini, sog‘lom ma’naviy-ruhiy
va ishchan muhitni shakllantirish va insoniy qadriyatlami
takomillashtirish bo‘yicha aniq maqsadlarga qaratilgan ruhiy-
pedagog, tashkiliy va moddiy-texnik tadbirlami amalga oshi
rish;
- ta’lim muassasalari hayoti va faoliyati uzluksiz ta’lim-
tarbiya tizimini milliy va umuminsoniy, umummadaniy
qadriyatlar,
ma’naviy-axloqiy
boyliklar
bilan
hamda
zamonaviy
fan-texnika,
sanoat,
texnologiya
yutuqlari
kommunikatsiya va axborotlar oqimi bilan mustahkam bog‘lab
rivojlantirish.
0 ‘zbekistonda
ta’lim tizimi islohotlaming bunday
istiqbolli va katta yo‘lida dadil qadam tashlab bormoqda.
Ta’lim-tarbiyaga uzluksiz tizim sifatida qaralishining o‘zi
insonparvarlikning amalda namoyon bo‘lishidir. Ayni chog‘da
insonparvarlik ta’lim-tarbiyaning uzluksiz va izchil bo‘lishini
taqozo etadi. Zero, bundan kuzatilgan asosiy maqsad muayyan
37
kasb-komi mukammal egallab olish va ayni chog‘da sog‘lom,
barkamol inson shaxsini vujudga keltirish, uni hozirgi zamon
fan-texnika va texnologiyasi yutuqlaridan bahramand etish,
axborot asri sifatida namoyon bo‘lishi kutilayotgan XXI
asrning
yuksak
talablariga
muvofiq
kadrlar
bo‘lib
yetishishlariga erishishdir. Kadrlar chuqur va keng bilimli,
malakali mutaxassis boiishlari zarur, ammo bu bilimdonlik
tarixiy-milliy zaminlarda qaror topadigan boy ma’naviyat, pok
axloq,
imon-e’tiqod
butunligi
bilan
mujassam
bo‘lib
ketgandagina ijtimoiy ahamiyat kasb etadi.
Uzluksiz ta’lim-tarbiya tizimida mehnat qilayotgan har bir
mutaxassisning qat’iyatli, ma’lum bir fikri b o iish i kerak.
Ta’lim-tarbiya
tizimini
insonparvarlik
yo‘nalishida
shakllantirishda qaysiki, qat’iyatli fikr aytish uchun ju r’at
kerak. Jur’at uchun esa javobgarlikni his etish zarur.
Javobgarlik, mas’uliyat uchun ilmiy asos kerak. Ilmiy asos
insonparvarlikka, e ’tiqodli amaliy axloqqa kelib taqaladi. Buni
esa shaxsning malakali mutaxassis bo‘lib shakllanishi yechib
beradi. Bugungi kundagi ta’lim tizimimizga islohotlami
amalga oshirish yuqorida aytib o‘tilgan ju r’at, javobgarlik va
ilmiy
asosni
o‘zida
umumlashtiruvchi
Davlat
hujjati
yaratilishini taqozo qiladi.
«Ta’lim to‘g ‘risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi» shunday hujjatlardir. Endi jamiyatimizning har
bir a’zosi mas’uliyat bilan ulami bajarishi shart.
Agar ta’lim muammosini yechishga mas’uliyat bilan
yondashadigan boisak, unda o‘z-o‘zidan «Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi»ning tub mohiyat mazmunini jiddiy anglab
yetishga to‘g‘ri keladi. Umuman, ta’lim jarayonini mantiqan
o‘ylab ko‘rsak, bizning ta’lim tizimimiz endi pedagogik «til»,
yer, manfaat birligiga kelishimizni amaliy ta’minlab berishi
lozim. Shuning uchun ham bu holning ijobiy, ijodiy yechilishi
38
ta’lim tizimi uchun o‘ta muhim ahamiyatga ega. Zotan, «Kadrlar
tayyorlash Milliy dasturi»ning maqsadi va vazifalarini uzluksiz
amalga oshirilishini keng ma’noda tushunish kerak.
|