• Kalit so‘zlar
  • “MAHBUB UL-QULUB” ASARIDA KASB-HUNAR LEKSIKASIGA OID




    Download 3,62 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet190/219
    Sana19.01.2024
    Hajmi3,62 Mb.
    #140785
    1   ...   186   187   188   189   190   191   192   193   ...   219
    “MAHBUB UL-QULUB” ASARIDA KASB-HUNAR LEKSIKASIGA OID 
    SO‘ZLAR 
    Abdug‘aniyeva Marjona Iskandar qizi 
    Jizzax davlat pedagogika instituti O‘zbek tili va adabiyoti mutaxassisligi 
    magistranti 
    Annotatsiya: Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” 
    asarida uchraydigan kasb-hunarga, ijtimoiy qatlamga oid so‘zlarga to‘xtalib 
    o‘tilgan. XV asrda ijtimoiy hayotda mavjud bo‘lgan kasblar, mansablar va ularni 
    ifodalaydigan so‘zlarning leksik xususiyatlari o‘rganilgan.
    Kalit so‘zlar: leksika, kasb-hunar leksikasi, atamalar, XV asr o‘zbek adabiy 
    tili, sulton, noib, bek, sadr, shayxulislom, qozi.
    Buyuk mutafakkir bobomiz Mir Alisher Navoiy o‘z umri davomida juda ulkan 
    ma’naviy meros namunalarini yaratdi. Bu meros o‘zining badiiy qimmati va 
    ahamiyati bilan nafaqat o‘zbek adabiyotini, balki o‘zbek tilshunosligi, tarixi, 
    madaniyati, etnografiyasini ham boyitib kelmoqda. Jumladan, Navoiyning “Mahbub 
    ul-qulub” asari o‘sha davr uchun kam sonli bo‘lgan nasriy asarning go‘zal namunasi 
    hisoblanadi. Ushbu asari orqali Navoiy nazm bilan bir qatorda nasr bobida ham 
    betakror ijodkor ekanligini isbotlab berdi.
    “Mahbub ul-qulub” da XVI asr turkiy tilining leksik xususiyatlari haqida 
    tasavvur hosil qilish uchun yetarlicha ma’lumotlar keltirilgan. Unda o‘sha davrdagi 
    boshqaruv tizimida mavjud bo‘lgan amal va mansablar, kasb-hunarlar, ijtimoiy 
    qatlamlar haqida shoirning tanqidiy va tavsifiy qarashlari aks etgan. Navoiy bular 
    xususida yozar ekan, ularni shunchaki tasniflashni maqsad qilmaydi, aksincha o‘zi 
    yashagan davr kishilari faoliyati va xarakterida kuzatiladigan qusurlarni yoritib, 
    aslida ularning zimmasidagi vazifasi va xalq ulardan kutadigan jihatlarga to‘xtaladi.


    Tilshunoslikdagi zamonaviy yo

    nalishlar: muammo va yechimlar
    333 
    Asarda davlat rahbari, oliy hokimiyat egasi bo‘lmish sultonlardan tortib 
    ularning yordamchilari bo‘lgan beklar, noiblar, vazirlar, sadrlar, sarkardalar, 
    yasovullar, askarlarga ta’riflar, islom dini peshvolaridan shayxulislom, qozilar, 
    muftiylar, mudarrislarga xos jihatlar, tabiblar, shoirlar, kotiblar, maktab ahli, 
    hofizlar, voizlar-u munajjimlar to‘g‘risida, savdogar-u tijoratchilar, hunarmand-
    kosiblar, dehqonlar kabi zaruriy kasb egalari bilan bir qatorda axloqi bir qadar 
    pastroq qatlamlar tilanchilar, darveshlar xususida ham qimmatli ma’lumotlar 
    keltirilgan. Asar leksikasiga murojaat qilish orqali istiorizm va arxaizmga aylangan 
    leksik birliklarga duch kelamiz.
    Asarning “Odil salotin zikrida” bobida podshohlar haqida so‘z boradi. Salotin, 
    podshoh kabi so‘zlar bugungi o‘zbek tilida arxaizm so‘z sanaladi. Negaki davlatni 
    boshqaruvchi shaxs hozirgi kunda ham mavjud, lekin uning nomi va mohiyati 
    Navoiy davridagi davlat rahnamolaridan farq qiladi. Shu bilan bir qatorda shoir 
    hukmdorda bo‘lishi lozim deb hisoblagan jihatlar ayni davrda ham davlat boshliqlari 
    uchun zaruruiy sifatlar hisoblanadi: “Odil podshoh haqdin xaloyiqqa rahmatdur va 
    mamolikka mujibi amniyat va rafohiyat. Quyosh bila abri bahordek qora tufrog‘din 
    gullar ochar va mulk ahli boshig‘a oltin bila durlar sochar... Hirosatidin qo‘y-u qo‘zi 
    bo‘ri havfidin emin va siyosatidin musofir ko‘ngli qaroqchi vahmidin mutmain”. Bu 
    parchani hozirgi o‘zbek tiliga tabdil qiladigan bo‘lsak, quyidagi mazmunni beradi: 
    “Odil podshoh xaloyiqqa Tangri taoloning rahmatidir va mamlakatga omonlik va 
    farovonlikdir. Quyosh bilan bahor yomg‘iridek qora tuproqdin gullar ochadi va 
    mamlakat ahli ustiga oltin-u durlar sochadi... Uning davlati soyasida qo‘y va qo‘zilar 
    bo‘ridan omonlikda. Yomonlarga shafqatsizligidan musofirlar yo‘lto‘sarlar va 
    qaroqchilar havfidan omonlikda”.
    Yuqorida keltirilgan ko‘pchilik so‘zlar hozirgi kunda arxaizm hisoblanadi, 
    ayrimlari esa bugungi kun o‘zbek tili leksikasining kamiste’mol qismiga mansubdir. 
    Jumladan, xaloyiq, abr, emin kabi so‘zlar nofaol bo‘lsa, mamolik, mujib, amniyat, 
    rafohiyat, mutmain singari leksik birliklar arxaizmlarga tegishli (tushuncha saqlanib, 
    faqat so‘zning o‘zi eskirsa, ya’ni iste’moldan chiqib ketsa, arxaizm hodisasi vujudga 
    keladi. Boshqacha qilib aytsak, so‘z o‘z o‘rnini boshqa bir so‘zga bo‘shatib beradi).
    Asarda biron so‘zga ta’rif berilganda uning etimologiyasi, lug‘aviy ma’nosiga 
    ham e’tibor qaratilgan. Masalan, vazir so‘zini olaylik. Tarixdan bilamizki, vazir 
    mansabidagi kishi podshohning yordamchisi, turli davlat ishlarida maslahatchi, 
    podshohning farmon va amrlarining ijrosini ta’minlaydigan shaxs hisoblangan. 
    Navoiy shu amal egasi haqida gapirar ekan, ularning o‘z vazifalarini sitqidildan 
    bajarmasligi, xalq manfaati emas, faqat o‘zining nafsi yo‘lida harakat qilishiga 
    to‘xtalib, vazir so‘zining ma’nosida ham shunga yaqinlik borligini aytib o‘tadi: 
    “Vazir vizrdin mushtakdur va bu fe’l aning ahak va alyakdur”. Ya’ni, “Vazir so‘zi 


    Tilshunoslikdagi zamonaviy yo

    nalishlar: muammo va yechimlar
    334 
    “vizr” – gunoh so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu fe’l aning tabiatiga juda mos va 
    loyiqdir”.
    Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” 
    asari nafaqat o‘zbek adabiyotining, balki o‘zbek tilshunosligining ham bemisl 
    xazinasi hisoblanadi. Asar orqali qadim o‘zbek tilining boy leksikasi haqida ko‘plab 
    ma’lumotlarga ega bo‘lamiz.

    Download 3,62 Mb.
    1   ...   186   187   188   189   190   191   192   193   ...   219




    Download 3,62 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    “MAHBUB UL-QULUB” ASARIDA KASB-HUNAR LEKSIKASIGA OID

    Download 3,62 Mb.
    Pdf ko'rish