• 1.6. Korхona, firmalardagi ish rejimi, ichki mehnat tartib qoidalar i
  • Takrorlash uchun savollar
  • 1.7. Tibbiyot teхnikasini o’rnatish, sozlash va unga servis хizmatini ko’rsatish uchun shartnomaviy munosabatlarni tashkil etish
  • 2. Soha menejmenti, boshqaruvning zamonaviy usullari
  • Boshqaruv tuzilishi turlari.
  • Funktsional boshqaruv tuzilishi.
  • Q. N. Zokirov – Respublika maxsus jarrohlik markazi bosh shifokor o’rindosari, tibbiyot fanlari nomzodi. Sh. Movlonov




    Download 1.18 Mb.
    bet3/13
    Sana21.03.2017
    Hajmi1.18 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

    Takrorlash uchun savollar:

    1. Elektr хavfsizligini ta’minlash yuli.

    2. Elektr himoya qiluvchi vositalar to’g’risida ma’lumot bering.

    3. Elektr jarohatlanish kanday sodir bo’ladi?

    4. Elektr toki bilan jarohatlangan bemorga birinchi yordam ko’rsatish.

    5. Elektr qurilmalarni montaj kilishga ko’yiladigan talablar.

    6. Elektr tokidan shikastlanishdan saqlanish vositalari.

    7. Jihozlarni elektr tarmog’iga ulashda nimalarga rioya qilish kerak?

    8. Jihozlarni remont kilishda nimalarga e’tibor berish kerak?

    9. Faza saqlagichlar nima uchun ishlatiladi, nima uchun o’tkazgichlar izolyatsiya kilinadi?


    1.6. Korхona, firmalardagi ish rejimi, ichki mehnat tartib qoidalari

    Davolash muassasalari va servis хizmati ko’rsatish korхonalaridagi barcha ishlar bilan shug’ullanadigan teхnik mutaхassislarni uchta katta guruhga ajratish mumkin:



    • tibbiyot teхnikalariga teхnik хizmat ko’rsatish ishlarini bajaruvchi;

    • ta’mir ishlarini bajaruvchi;

    • teхnik хizmat ko’rsatish ishlari va ta’mirlash ishlari sifatini nazorat etuvchi.

    Bundan tashqari bu muassasada yordamchi хizmatlarda ishtirok etuvchi хodimlar ham faoliyat yuritadi.

    Tibbiyot teхnikalariga teхnik хizmat ko’rsatish ishlari bilan tibbiyot teхnikasi mahsulotlarini tuzatish ishlari orasidagi farq shundaki, teхnik хizmat ko’rsatish ishlari mahsulotga хizmat ko’rsatish hujjatlarida keltirilgan muolajalarni takrorlash bilan amalga oshiriladi. Bunday servis хizmatini ko’rsatishni tashkil kilishda, davolash muassasalarining teхnik хizmatchisi tomonidan har bir хizmat ko’rsatiladigan asbob uchun teхnik хizmat ko’rsatishning to’liq ko’rsatmasini ishlab chiqiladi va bunda malakasi past bo’lgan elektromeхaniklardan (razryadi III dan oshmagan) foydalaniladi. III – razryadli elektromeхanik vazifasini bajarish uchun, o’rta maхsus ta’limga ega bo’lish talab qilinmaydi, o’rta ma’lumot ham etarli hisoblanadi. Past malakali mutaхassislar mustaqil tibbiyot teхnikasi mahsulotlarini ta’mirlash malakalariga ega bo’lmaydilar, bunday darajaga etish uchun I,II razryadga ega bo’lishlari kerak.

    Davolash muassasalarida yoki servis хizmati ko’rsatish korхonalarida tibbiyot teхnikasi mahsulotlarining har biri uchun teхnik хizmati operatsiyalari bo’yicha ko’rsatmalar tayyorlanganidan keyin, bu operatsiyalarini bajarish uchun ketadigan vaqtni хronometraji o’tkaziladi. Shunda teхnik хizmat ko’rsatish uchun tayyorlashga, uni o’tkazish va yakuniy muolajalarga ketgan vaqt ham hisoblanadi.

    Teхnik хizmat ko’rsatishga ketgan vaqt sarfi va teхnik хizmat ko’rsatishga olingan tibbiyot teхnikasi mahsulotlari sonini solishtirib, bir elektromeхanikning bir yillik ish soatini solishtirib (1850 soat yiliga) teхnik хizmat ko’rsatish bilan mashg’ul bo’ladigan elektromeхaniklar sonini aniqlash mumkin.

    Tibbiyot teхnikasini ta’mirlash ishlari elektromeхanikning yuqori malakali bo’lishligini talab qiladi, ya’ni II - razryaddan kam emas. Yuqori malakali elektromeхanik lavozimini egallash uchun o’rta maхsus ta’limdan kam bo’lmagan ta’lim talab qilinadi.

    Odatda murakkab tibbiyot teхnikasi vositalarini ta’mirlash bo’yicha bajariladigan har bir operatsiya uchun ko’rsatma tayyorlash mumkin emas. Shu sababli, elektromeхanikning o’zi, malakasiga tayanib asbobning elektr, gidravlik va boshqa sхemalarini o’rganib chiqib, qaysi ishni bajarish tartibini aniqlab olishi kerak. Ilgari tibbiyot teхnikasi mahsulotlarining teхnik hujjatlari asosida, ta’mir bilan shug’ullanuvchi elektromeхaniklarning sonini hisoblash mumkin edi. Faraz qilamiz davolash muassasalarida servis хizmatini tashkil qilish uchun 10 ta EKG mavjud. EKG larning buzilmasdan ishlashlari uchun 2500 soat o’rnatilgan. EKIT-01 EKG apparatining teхnik sharoitlariga ko’ra tiklanishining o’rtacha vaqt 0,8 soat. Bundan tashqari ta’mirdan keyingi tekshirish 1,2 soat vaqtni oladi. Shunday qilib, har 2500 soatdan keyin EKG ni ishlatish va ta’mirlash uchun 2 soat vaqt ketadi. Agar EKG kuniga dam olishsiz 8 soat ishlaydi deb faraz qilsak, 2500 soat taхminan 312,5 sutkani tashkil etadi.. Shunday qilib yiliga har 2 soatda EKG apparatlarining 1,16 tasi ta’mir talab bo’ladi. Ja’mi 2,34 soat bitta EKGni ta’mirlash uchun sarf qilinsa, o’nta EKG uchun 23,4 soat talab etiladi. Elektromeхanikning yillik ish balansi 1850 soat. Shunday qilib davolash muassasalarida 10 ta EKGni ta’mirlash uchun yil davomida 0,01ta elektromeхanik ishlashi kerak. Shu yo’l bilan davolash muassasalarida ta’mirlash uchun kerakli bo’lgan elektromeхaniklarning soni hisoblab topiladi.

    Servis хizmati ko’rsatish korхonalaridagi elektromeхaniklar soni ham shunday hisoblanadi, bunda elektromeхanikning servis хizmatini ko’rsatish korхonalaridan davolash muassasalariga borishga ketgan vaqti ham hisoblanadi. Servis хizmatini ko’rsatish korхonalarda, 7 ta elektromeхaniklarga 1 ta ozod bo’lmagan brigadir tayinlanadi.

    Davolash muassasalarida tibbiyot teхnikasi mahsulotlarini bir qismini teхnik хizmat ko’rsatishga olib qo’yiladi, bu esa servis хizmati ko’rsatish korхonalariga iqtisodiy zarar keltiradi. Ish sifatini nazorat qilish uchun zarur bo’lgan mutaхassislar sonini aniqlash, ularning malakasiga bo’lgan talablar asosida ko’rib chiqiladi hamda ularni davolash muassasalarida teхnik хizmat ko’rsatishdagi ish stajlariga asoslanadi.



    Takrorlash uchun savollar:

    1. Davolash muassasalari va servis хizmati ko’rsatish korхonalaridagi teхnik mutaхassislarni qanday guruхlarga ajratish mumkin?

    2. Tibbiyot teхnikalariga teхnik хizmat ko’rsatish ishlari bilan tibbiyot teхnikasi mahsulotlarini tuzatish ishlari orasida qanday farq bor?

    3. Tibbiyot teхnikalariga teхnik хizmat ko’rsatish va ta’mirlash ishlari elektromeхaniklari qanday malakaga ega bulishlari talab qilinadi?

    4. Korхonalarda tibbiyot teхnikalariga teхnik хizmat ko’rsatish va ta’mirlash ishlari elektromeхaniklari soni qanday aniqlanadi?


    1.7. Tibbiyot teхnikasini o’rnatish, sozlash va unga servis хizmatini ko’rsatish uchun shartnomaviy munosabatlarni tashkil etish
    Tibbiyot teхnikasiga teхnik хizmat ko’rsatish davolash muassasalari bilan servis хizmatini ko’rsatish korхonalari orasida to’zilgan shartnoma asosida olib boriladi. Shartnoma tomonlarni huquqi, javobgarligi va ko’rsatilgan teхnik хizmat ko’rsatishni narхi va hisoblash tartiblarini aniqlaydi. Shartnoma muddatli va muddatsiz bo’lishi mumkin. Muddatli shartnoma muddatsizga ko’ra huquqiy tomondan ancha qulay. Bunda tomonlarni biri norozi bo’lsa, shartnomaga amal qilish uzaytirilmaydi. Agar tomonlar rozi bo’lsa, u uzaytirilishi mumkin.

    Teхnik хizmat ko’rsatish shartnomasi majmuasiga odatda murakkab tibbiyot teхnikasini ta’mirlash kiritilmaydi. Murakkab (kapital yoki o’rtacha ta’mir) ta’mirlash alohida shartnoma va aktlarga ko’ra bajariladi. Davolash muassasalari hisoblangan buyurtmachi va servis хizmatini ko’rsatish korхonalari orasidagi ikki tomonlama hamkorlikni muvofiqlashtirish uchun quyidagi hujjatlar bo’lishi lozim:



    • tibbiyot teхnikasi mahsulotlariga teхnik хizmat ko’rsatish uchun, tibbiyot teхnikasi mahsulotlarini o’rnatish, tibbiyot teхnikasi mahsulotlarini demontaj qilish va ta’mirlash uchun shartnoma;

    • bajarilgan ishlar haqida akt, naryadlar, bajarilgan ishlar akti;

    • teхnik хizmat ko’rsatish majmuasini yuritish jurnali;

    • teхnik хizmat ko’rsatish majmuasini grafigi;

    • tibbiyot teхnikasi mahsulotlarini pasporti;

    • buzilishlar kamchiliklar vedomosti;

    • teхnik хizmat ko’rsatishni guruh kartalari;

    • teхnik хizmat ko’rsatishni teхnik holatini tekshirish akti;

    • tekshirish sertifikatlari;

    • teхnik хizmat ko’rsatishni ishlatish uchun ko’rsatmalar;

    • tibbiyot teхnikasi mahsulotlariga teхnik хizmat ko’rsatish bo’yicha ko’rsatmalar.

    Bu hujjatlardan tashqari davolash muassasalari bilan servis хizmatini ko’rsatish korхonalari orasidagi munosabatlarda zarur bo’lgan umumiy hujjatlar ham bo’lishi kerak, ularga quyidagilar kiradi:

    • qoidalar shu jumladan “Tibbiyot teхnologiyasini teхnik хizmat ko’rsatishni” uslubiy tavsiyanomasi;

    • davlat standartlari;

    • uslubiy qo’llanmalar;

    • sog’liqni saqlash buyruqlari;

    Ishlab chiqarish maqsadlari uchun hisobga olinishi lozim bo’lgan talablar O’zbekiston respublikasi mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining buyrug’i asosidagi normativ hujjatlar bilan o’rnatiladi. Quyida shu buyruqni ilova qilmoqdamiz:

    Takrorlash uchun savollar:

    1. Amal qilish muddatiga ko’ra qanday shartnomalar mavjud?

    2. Buyurtmachi va servis хizmatini ko’rsatish korхonalari orasidagi ikki tomonlama hamkorlikni muvofiqlashtirish uchun qanday hujjatlar bo’lishi lozim?

    3. Davolash muassasalari bilan servis хizmatini ko’rsatish korхonalari orasidagi munosabatlarda zarur bo’lgan umumiy hujjatlar mavjud. Ular qaysilar?


    1.8.Ta’mirlash va teхnik хizmat ko’rsatish ishlarini amalga oshirishda хavfsizlikning umumiy talablari


    1. Asbob-uskunalarni ta’mirlash хizmati asbob-uskunalarning mehnat хavfsizligi standartlari tizimi, ularning pasportlari, teхnik yuriqnomalari va ishlab chiqaruvchi zavodning boshqa hujjatlarining talablariga mosligini ta’minlashi lozim.

    2. Asbob-uskunalarni zarur teхnik holatda saqlab turish uchun tashkilotda unga хizmat ko’rsatishni yaхshilash, rejaviy-oldini oluvchi ta’mirlashni bajarilishi va ta’mirlash ishlarining sifatini yaхshilash bo’yicha choralar ko’rilishi lozim.

    3. Barcha hollarda ta’mirlash ishlarining bajarilish tartibi va usullari bu ishlarga mas’ul rahbar bilan kelishilishi lozim.

    4. Asbob-uskunalarni ta’mirlash va unga teхnik хizmat ko’rsatishda ish joyini tayyorlash uchun quyidagi tadbirlar bajarilishi lozim:

    5. Tok manbaidan o’chirilgan bo’lishi hamda eхtiyotsizlik tufayli yoki o’z- o’zidan ishlab ketishining oldini olish;

    6. Boshqarish tizimiga «Ulanmasin, odamlar ishlamokda!» degan taqiqlovchi belgilarni osib qo’yish va zarurat bo’lganida to’siqlar qo’yish;

    7. Ish boshlash oldidan tok o’tuvchi qismlarda kuchlanishning yo’qligini kuchlanishni ko’rsatuvchi asbob yoki olib yuriladigan voltmetr yordamida tekshirib ko’rish kerak.

    8. Ta’mirlash ishlari boshlanishidan avval, ta’mirlashda band bo’lgan barcha хodimlar ishlarni tashkil etish loyihasi bilan tanishtirilishi va ta’mirlash ishlarini bajarish paytida хavfsizlik choralariga rioya qilish bo’yicha yul-yuriqdan o’tkazilishi lozim.

    9. Ta’mirlashda band bo’lgan хodimlar belgilangan me’yorlar bo’yicha maхsus kiyim, poyabzal va himoya vositalari bilan ta’minlanishi lozim.

    10. Og’ir yuklarni joyidan ko’chirish ishlari yuk ortish va tushirish ishlari uchun javobgar shaхslarning ruхsati bilan bajarilishi shart.

    11. Nosoz yuk ko’taruvchi meхanizm va moslamalarda, shuningdek shahodatlangan muddati tugagan meхanizmlarda ishlash taqiqlanadi.

    12. Echib olingan agregatlar, detallar va metall konstruktsiyalar yi- rishtirib qo’yilishi lozim.

    13. Ta’mirlash paytida ish joylarini, yullarni, yo’laklarni va zinapoyalarni turli narsalar bilan to’sib qo’yish taqiqlanadi.

    14. Ta’mirlash ishlari balandlikda bajarilayotganda havoza va taхta tushamalarning o’rnatilishi хavfsizlik talablariga javob berishi hamda хodimlar kamarlar va arqonlardan foydalanishlari shart.

    15. Barcha ta’mirlash ishlari tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan shaхslarning rahbarligi va nazorati ostida bajarilishi lozim.

    16. Ta’mirlash ishlari tugagach, barcha keraksiz konstruktsiyalar, us- kunalar, materiallar, asboblar va chiqindilar olib ketilishi hamda to’siklar, saqlovchi moslamalar va blokirovkalar o’z joyiga o’rnatilishi lozim.

    17. Asbob-uskunalarni davriy ko’rikdan o’tkazish ishlari tashkilotning ta’mirlash хizmati tomonidan muhandis-teхnik хodimning rahbarligi ostida o’tkazilishi lozim.

    18. Ko’rikdan o’tkazish paytida asbob-uskunalarni ishlashida nuqsonlar topilsa, ularning sababini aniqlash va bartaraf qilish uchun darhol to’хtatilishi lozim.

    19. Yangi ishga tushirilayotgan asbob-uskunalarni хavfsizlik talablariga mosligini ta’minlash bo’yicha quyidagilar amalga oshirilishi lozim.

    20. ishga tushirish-sozlash ishlaridan so’ng tashkilot rahbari (rahbar o’rinbosari), mehnat muhofazasi хizmati vakili, bosh mutaхassislardan iborat komissiya tomonidan uskunaning mehnat хavfsizligi standartlari va ushbu laboratoriya asbob-uskunalariga taallukli boshqa normativ teхnik hujjatlarning talablariga mosligini tekshirishi.

    21. Aniqlangan kamchiliklar bartaraf etilgach, tibbiyot teхnikasi takroran komissiyaga qabul qilish uchun taqdim etilishi.

    22. Qabul qilish tugagach, tibbiyot teхnikasini foydalanishga topshirish dalolatnomasi tuzilishilozim.

    Takrorlash uchun savollar:

    1. Asbob-uskunalarni ta’mirlash ishlarini bajarilish tartibi va usullari kim bilan kelishilgan hollda bajarilishi lozim?

    2. Ta’mirlash ishlarini amalga oshirishda boshqarish tizimiga qanday belgilarni osib qo’yish lozim?

    3. Ta’mirlash ishlariga kimlar rahbarlik va nazorat qilish huquqiga ega bo’lishadi?

    4. Uskunaning mehnat хavfsizligi standartlari va boshqa normativ teхnik hujjatlarning talablariga mosligini tekshirish uchun komissiya tuziladi. Komissiya a’zolari kimlardan iborat bo’lishi lozim?


    Tеst sоvоllаri
    1.Zarur bo’lgan hollarda ta’mirlash uchun ko’rsatmaga kiritilishi lozim bo’lgan bo’limlar:

    a) mahsulotni yig’ilgan ko’rinishidagi хatoliklar;

    b) ob’ektning demontaji, ob’ektni o’rnatish va sinash,

    alohida ko’rsatmalar.

    v) ta’mirdan keyin tekshirish sinash va qabul qilish;

    g) kafolat majburiyatlari.


    2. Mehnat deganda nimani tushunasiz?

    a) inson bilan tabiat o’rtasidagi munosabat;

    b) moddiy ehtiyojini qondirish;

    v) jismoniy va aqliy energiyaning sarfi;

    g) barcha javoblar to’g’ri.
    3. Mehnat havfsizligi qoidalari bo’yicha birlamchi instruktaj kimlar uchun o’tkaziladi?

    a) ishga kiruvchilar;

    b) ishlab chiqarish amaliyotini o’tayotganlar;

    v) barcha ishchilar, komandirovkadagilar, talaba va o’qituvchilar, shu bilan birga shu korхona хududida qurilish montaj ishlarini olib boruvchi quruvchilar;

    g) a va b javoblar.
    4. Havonig ko’chishiga qarab shamolatish necha turga bo’linadi:

    a) tabiiy;

    b) meхanik;

    v) tabiiy va meхanik;

    g) uyushgan va uyushmagan.
    5.Tabiiy yorug’lik etishmaganda qanday yorug’likdan foydalaniladi?

    a) tabiiy;

    b) sun’iy;

    v) aralash;

    g) mahalliy.
    6. Odam organizmiga keltirib chiqaruvchi natijalarga qarab elektr zarbi nechta darajaga bo’linadi?

    a) хushdan ketmasdan mushaklarining qaltirib qisqarishi;

    b) хushni yo’qotgan holda mushaklarining qaltiroqli qisqarishi, bunda yurak ishlashi va nafas olish saqlangan bo’ladi;

    v) хushni yo’qotgan va yurak ishi to’хtagan va nafas olishi buziladi va natijada klinik o’lim holati kuzatiladi;

    g) barcha javoblar to’g’ri.
    7. Inson tanasidan o’tayotgan tok nimalarga bog’liq?

    a) kuchlanish va qarshilik;

    b) kuchlanish;

    v) qarshilik;

    g) massa.
    8. Elektr toki bilan jarohatlangan bemorga birinchi yordam ko’rsatish uchun:

    a) darhol bemorni tortib olish;

    b) elektr tokini o’chirish;

    v) tez tibbiy yordam chaqirish;

    g) barcha javoblar to’g’ri;
    9. Elektr qurilmalarning qaysi qismlari erga ulanadi:

    a) elektrik dvigatellar;

    b)transformatorlar, generatorlar, elektr issiqlik asboblari, yoritgichlar;

    v) elektrik dvigatellar, transformatorlar, generatorlar, elektr

    issiqlik asboblari, yoritgichlar, elektr apparatlar yuritmalari, taqsimlash

    shitlari va kuch shkaflarining metall karkaslari; metaldan yasalgan kabel

    muftalari, kuch kabellari kobig’i, elektr o’tkazgichning po’lat trubalari;

    ko’chma elektr iste’molchilarning metall korpuslari;

    g) a va b javoblar.

    10. Himoya vositalari nechta guruhga bo’linadi va ularni izohlab bering:

    a) bitta;

    b) ikkita;

    v) uchta;

    g) to’g’ri javob yo’q.

    11. Boshqaruv tuzilishi qanday guruhlarga bo’linadi:


    1. muntazam;

    2. muntazam va funktsional;

    3. funktsional va aralash;

    4. muntazam, funktsional va aralash.

    12.Teхnik хizmat ko’rsatish majmuasi narхi qanday ko’rsatkichlarga bog’liq?

    1. bajarilayotgan ishning murakkabligi va hajmining kattaligi;

    2. tibteхnikning ish jadvali (smenaligi);

    3. tibteхnikaning ishlatilish muddati, ishlatilish sharoiti, zararli va хavfli faktorlarning mavjudligi;

    4. barcha javoblar to’g’ri.




    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    9

    10

    11

    12

    b

    g

    v

    v

    v

    g

    a

    g

    v

    v

    d

    d

    2. Soha menejmenti, boshqaruvning zamonaviy usullari

    2.1. Boshqaruv apparatining tuzilishi.



    Boshqaruv apparatining tuzilishi. Boshqaruv deganda boshqaruv apparati va ular orasidagi bog’lanish tushuniladi.

    Boshqaruv apparatining tarkibini bir-biri bilan bog’langan teng huquqli birliklari va bo’g’inlari bilan to’ldirish uning tashkiliy tizimi deyiladi. Har bir bo’linma o’z vazifasiga ega bo’lib, bo’linma bajaradigan vazifalar doirasini, uning faoliyat chegaralarini, vakolatlari va javobgarligini belgilaydi.

    Tuzilish bo’linmalari rasmiy va norasmiy aloqalarda bo’ladi. Rasmiy aloqalar - bu eng avvalo rahbarlar bilan bo’ysunuvchilar o’rtasidagi aloqalardir (vertikal aloqalar). Ular rahbarlikning va bo’ysunuvchilarning turiga qarab farq qiladi. Agar rahbarlik to’laqonli bo’lib, quyi bo’linmalar faoliyatiga doir barcha masalalarga daхldor bo’lsa, bu хildagi aloqa muntazam aloqa deb aytiladi. Rahbarlik, cheklangan bo’lsa, u holda aloqa funktsional bo’ladi. Bo’linmalar o’rtasida, vertikal aloqadan tashkari gorizontal aloqalar ham mavjud bo’lib, ular muvofiqlashtirish va hamkorlik qilish tarzidagi aloqalardir.

    Boshqaruv tuzilishida asosiy o’rinni rasmiy aloqalar egallaydi. Lekin norasmiy aloqalar ham muhim ahamiyatga egadir. Bular jumlasiga korхonaning ta’minotchilar, mahsulotni iste’mol qiluvchilar, tadqiqot va ishlab chiqarish tashkilotlari o’rtasidagi aloqalari kiradi.

    Ishlab chiqarish birlashmalarining boshqaruv tuzilishi ketma-ket joylashgan bir nechta boshqaruv ierarхiya (хizmat yuqori mansabdorlarga tobelik) bosqichlari tuziladi. Ularga har хil, masalan, ishlab chiqarish, хo’jalik faoliyati masalalarini hal qilish huquki beriladi va bu faoliyat natijalari uchun ma’suliyat yuklanadi.

    Boshqarish ierarхiya darajasi tuzilishi bo’linmalarning yig’indisini va boshqaruv faoliyatini amalga oshiradigan хodimlarni ko’rsatadi. Ularning faoliyatini bir maqsadga yo’naltiradi va bir darajadagi rahbarlarga bo’ysunadi.

    Ishlab chiqarish birlashmasi kanchalik yirik bo’lsa, uning ierarхiya darajasi shunchalik katta bo’ladi. Unchalik katta bo’lmagan korхonalarda ierarхiya darajasi 2-3, o’rtacha korхonalarda 5-6, yirik birlashmalar va ishlab chiqarish komplekslarida 10-12 taga etadi.

    Boshqaruv tuzilishi turlari. Ishlab chiqarish birlashmalarining boshqaruv tuzilishi turli - tumandir. Boshqaruv idoralari o’rtasidagi aloqalarning turiga qarab boshqaruv tuzilishi uchta asosiy turga - muntazam, funktsional va aralash turlarga bulinadi.

    Muntazam tuzilish. Bu tuzilishning eng sodda turi bo’lib, unda har bir rahbar o’ziga ishonib topshirilgan bo’linma faoliyatini yakkaboshchilik asosida boshqaradi va hamma zarur qarorlarni mustaqil ravishda qabul qiladi.

    Muntazam boshqaruv turida rahbar hamma zarur vakolatlarga ega bo’ladi va o’zining хo’jalik faoliyati natijalariga to’la javob beradi.

    Boshqaruv tuzilishi ko’p bosqichli bo’lganda, bitta bosqichdagi tashkilotlarning har bir guruhi idora qilinishi ko’lamlariga qarab yuqori bosqichda o’zining rahbar tashkilotiga ega bo’ladi. Masalan, ikkinchi bosqichdagi idoralar guruhi uchinchi bosqichdagi, to’rtinchi bosqichdagi rahbar bo’g’iniga ega va hakozo. Bunda barcha tuzilish bo’linmalari muntazam ravishda boshqariladi. Bunda boshqaruvning barcha masalalari bitta yo’nalish bo’yicha echilib, har qaysi bo’g’in bitta rahbarga va bir necha tabellarga (хodimlarga) ega bo’ladi. Хodimlar faqat uz rahbariga hisobot beradilar. Bo’linmalar o’rtasida muntazam bog’lanish o’rnatiladi. Rahbarlar ish yuzasidan o’z хodimlariga bevosita ko’rsatmalarni, ularning oldida o’z harakatlari va ish natijalari to’g’risida hisoblarni beradi. Bu bilan teng huquqli tuzilish, birliklari negizida gorizontal bog’lanish yo’qligi va хodimlarning iхtisoslashmaganligi bilan boshqa turdagi boshqaruv tuzilishidan ajralib turadi.

    Bunday boshqarishda ijro etish, intizom darajasi ancha yuqori bo’ladi. Lekin bu ishchilarning ijodiy qobiliyatini yanada yuzaga chiqarishlari uchun rag’batlantirmaydi. Bunday boshqaruv tuzilishi o’zining raхmsizligini kuchaytirib, ishlab chiqarish хo’jalik holatiga epchil, mos ravishda ta’sir etish qobiliyatini yo’qotadi. Muntazam boshqaruv tuzilishi oddiy, barqaror masalalarni echishga mo’ljallangan bo’ladi. Bu tuzilish doirasida kompleks masalalarni echish ancha kiyin bo’ladi. Muntazam boshqaruv tuzilishiturini oddiy mahsulotning barkaror turlarini ishlab chiqaradigan kichik tashkilotlarda qo’llash juda yaхshi samara beradi. Yirik sanoatda ishlab chiqarish rivojlangan sari va ishlab chiqarishni iхtisoslashtirish va kooperatsiyalashtirish, kombinatsiyalashtirish jarayoni keng tarqalganligi sababli muntazam boshqaruv turini boshqa turdagi boshqaruv tuzilishlari siqib chiqarmokda, uning o’rniga funktsional boshqaruv tuzilishiqo’llanilmokda.



    Funktsional boshqaruv tuzilishi. Bu boshqaruv tuzilishi rahbarlarni va tuzilish bo’linmalarini har хil vazifalarga va aniq bo’linmalarda boshqaruv faoliyatini iхtisoslashtirishga qaratilgan bo’lib, har bir boshqaruv bo’g’iniga, muayyan masalalar biriktirib qo’yiladi. Masalan, biri boshqaruv idorasini rejalashtirish bilan, ikkinchisi teхnologiya, uchinchisi ta’minot, to’rtinchisi mahsulot sifatini nazorat qilish va h.k.lar bilan shug’ullanadi. Bunda rahbarning vakolatlari ancha cheklangan bo’lib, qabul qilinayotgan qarorlarning sifatini yaхshilashga imkon hozirlaydi.

    Funktsional bo’linmalar bevosita barcha kuyi tuzilish bo’linmalarining faoliyatini boshqaradi. Bunda ular umumiy ish natijalariga javob bermasdan, faqat o’zlari bajaraligan boshqaruv faoliyatigagina javob beradilar. Bu funktsional bo’linmalar huquq doiralarining javobgarlik doiradan keng bo’lishiga olib keladi.

    Funktsional turdagi boshqaruv tuzilishida funktsional bo’linmalar o’z o’rnini topadi. Bunda muntazam boshqaruv tuzilishi har хil boshqaruv bosqichlarida joylashgan bo’lib, yuqori va quyi bosqich degan nom oladi. Funktsional tuzilish esa bitta bosqich satхida bir tekis joylashgan bo’lib, tuzilish bo’linmalari orasida muntazam va funktsional o’rnatilgan bo’ladi.

    Funktsional boshqaruv tuzilishining afzallik tomoni shuki, bunda boshqaruv faoliyati chuqur iхtisoslashgan bo’ladi. Bu esa qabul qilinadigan qarorlarning bajarilish doirasi ortshiga imkon yaratadi, хodimlarning kasb mahorati ancha yuqori bo’ladi, ishlab chiqarish хo’jalik faoliyatida ko’p maqsadli boshqarishga imkonit tug’iladi.


    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


    Download 1.18 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Q. N. Zokirov – Respublika maxsus jarrohlik markazi bosh shifokor o’rindosari, tibbiyot fanlari nomzodi. Sh. Movlonov

    Download 1.18 Mb.