• DEONTOLOGIYA - OILAVIY SHIFOKORNING QONI VA JONI
  • YATROGENIYA, EVTANAZIYA HAQIDA
  • So 'zning otasi




    Download 0.61 Mb.
    bet5/10
    Sana21.03.2017
    Hajmi0.61 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

    NEVROTIK KASALLIK TASHXISI

    Har bir shifokor va hamshira kunda bu kabi bemorlarga duch keladiki, ularning butun klinik ko'rinishi yoki asosiy qismi nevrotik kasalliklar bilan bog'liqdir Har qanday kasallik qo'rquv, xavotir, tashvish va boshqa qator salbiy his-tuyg'ular tug'diradi. Jismoniy somatik kasalliklar, butunlay boshqa bir sabablarga ko'ra, allaqachon paydo bo'lgan nevrotik buzilishlar tufayli kelib chiqadi. Yana shunisi ham borki, nevroz bilan og'rigan bemor ko'pincha psixoterapevtga emas, balki terapevtga murojaat qiladi. Negaki, nevroz allaqachon ichki a'zolarni dardga chalint irib qo'ygan bo'ladi.

    Bunday paytda klinik manzara aralash, g'alati, u yoki bu nozologik birliklarning odatdagi ko'rinishiga to'g'ri kelmagan nevrotik buzilishlarni jismoniy kasalliklardan qay yo'sin ajratsa bo'ladi

    Bu oson emas. Negaki, bemor odatda «nerv»dan emas, balki aniq bir noxush hislar: og'riq, hansirash, yurak «gupur»i, bo'shashish, bosh aylanishi, qabziyat va hokazolardan aziyat chekayotganligidan noliydi.

    Bunday bemorlarni nima qilish kerak? Buning javobi oddiy. Maxsus tadqiqotlarning ko'rsatishicha, poliklinikaga murojaat qilgan bemorlarning to'rtdan uch qismi jismoniy kasallik bilan emas, balki nevroz kasalligi bilan og'rigan boiadilar.

    K.Gaienning taxminiga ko'ra, bemorlar shikoyatining oltmish foizi jismoniy emas. balki emotsiona! belgilardan iborai bo 'ladi. Nevrotik kasalliklar hamma mamlakatlarda va hamma davrlarda odam ko'p duchor bo'ladigan dardlardandir. Buning hayratlanari joyi yo'q: zero, a'zo qancha murakkab bo'lsa, uning dardga chalinishi shuncha oson. Nerv sistemasiday murakkab narsa bor ekanmi?

    Agar kasallik faqat nevrotik buzilishlardan iborat bo'lib, bemor psixoterapiya uchun «pishib yetilgan» bo'lsa bormi, unda har qanday dori - antibiotik bo'ladimi, safro haydovchi bo'ladimi yoki spazmolitik bo'ladimi, foyda keltiraveradi. Bu o'rinda platsebo effektini yodda tutmog'imiz kerak.

    Har qanday kasallikning birlamchi tashxisi - shu kasallikning bo'lishi ehtimoli borligini unutmaslikdadir. Agar nevrotik buzilish ko'p uchrasa, demak uni har doim yodda tutmoq kerak. Albatta, bosh og'rig'idan shikoyat qilganlarida bosh suyagi ichidagi shish haqida ham, meningit to'g'risida ham o'ylamoq joiz. Zero, bu kasallik vaqtida aniqlanmasa bemor halok bo'ladi. Lekin shunisi borki, shish bilan meningit kamdan kam uchraydigan kasallik, aksariyat, bosh og'rig'i nevrotik buzilish belgisidir.

    Ma'lumki, nevroz chog'ida jismoniy o'zgarish bo'lmaydi: bemorning shikoyailari fizik va laboratoriya tekshirishlarida tasdiqlanmaydi.

    Agar xolis tekshirishlarda qandaydir organik patologiya ma'lum bo'lsa, nevroz haqidagi taxmin bekor qilinadi. Aslida esa, yo bir-biridan xolis mustaqil organik va nevroz kasalligi, yoinki organik kasallikning nevrotik reaksiyasi tufayli og'irlashish yuz bergan bo'lishi mumkin. Lekin shunisi borki, nevrotik buzilish haqida tashxis qo'yish uchun organik o'zgarish bor-yo'qligi ahamiyatsizdir. Negaki, bu kasallik asabiy-ruhiy sohaga tegishli bo'lib, uni aniqlash uchun fonendoskop ham, nevropatolog to'qmoqchasi ham kerak emas. Buning uchun bemor bilan suhbat va uni kuzatish kifoya. Mana bir misol.

    Qirq sakkiz yashar bemor ayol yurak atrofi va to'shida, ko'krak orqasida og'riq borligidan, kechasi yuragi o'ynashidan, dam olgan

    chog'ida havo yetishmasligi, kekirish, ichi qotishi, uyqusizlikdan shikoyat qiladi. Bemor ayol hayajon, tahlikada, fikr-xayoli o'zidagi noxush his-tuyg'ulari bilan band. Turli shifoxonalarda boiganligi, har xil mutaxassislar tekshiruvidan o'tganini joniqib hikoya qiladi. Shikoyat ko'p-u, lekin aniq bir nima demaydi. Kasalini bir jumla biian ifodalay olmaydi. «Doim yuragimni his etaman». Qandaydir bo'shashib turadi, ob-havo o'zgarishi bilan o'zimni yomon his etaman: qonim ingichka naychadan c'tayotganday...» kabi nolishlar. Ancha-muncha so'rab-surishtirishlardan so'ng og'riq uzoq cho'zilishi, jismoniy zo'riqish bilan bog'liq emasligi aniqlanadi; odatdagi vazifalarni bajarganda harsillamaydi. Arteriya bosimi, ahyonda simob ustunining 160/90 mm ga yetadi-yu, ammo odatda, me'yorda yuradi. Uyqusi yomon, uzoq yillar mobaynida uxlatadigan dori iste'mol qiladi. So'nggi yillarda hayz ko'rishi muntazam emas. Oilali, farzandsiz, ishlamaydi. Moddiy sharoiti yaxshi. Shifoxona va uyda ko'p marta davolangan, tashxislari turli-tuman: vegetososudistaya distoniya, spondilez, miokardit, yurakning ishemik kasalligi, klimakterik kardiopatiya.

    Yaqinda klinikada yana mufassal tekshiruvdan o'tgan va unga diafragmaningqizilo'ngach teshiginingsirg'aluvchi dabbasi tashxisi qo'yilgan. Bunaqa kasalni tuzalmaydi, deb eshitgan bemor ayolning dard-dunyosi qorong'u.

    Bemor ayol bilan suhbat jarayonida ma'lum bo'ladiki, yurakning hech qanday organik patologiyasi bunday shikoyatlarga o'rin qoldirmaydi. Shikoyatlari o'n yil burun: klimaks haqida gap bo'lishi mumkin bo'lmagan paytdan boshlangan. Bu yerda nevrotik hodisalar shunchalar ko'pki, buning natijasida barcha xilma-xil shikoyatlari o'z izohini topadi. Organik kasallik topish uchun bemorni yangidan-yangi tekshiruvlardan o'tkaziladi. Mana, nihoyat yechim ham topildi - diafragma dabba! Bemor ayolning hikoyasiga ko'ra davolovchi vrach, hamshira u bilan birga rentgen kabinetiga birga kirganini, dabba aniqlanganda «sevinganlaridan irg`ishlab ketganligini» so'zlab bergan. (N.A.Magazannik. «Isskustvo obsheniya s bolnimi»).

    Bu misoldan ko'rinadiki, shifokor bemorni qanchalik kuzatmasin, navbatida bemor ham uning har bir harakatini ipidan ignasigacha bilib, kuzatib turar ekan.

    Shuning uchun ham shifokor va hamshira har bir bemorning ichki dunyosidan xabardor bo 'Imogi, hech bo'lmaganda uning tomir urish (puls)ini bilganchalik bilmog'i kerak. Negaki, bemorni shaxs sifalida bilmoq uni muvajfaqiyatli davolashda qo'l kelishi tabiiy.



    Bemorni davolashga kirishishda uning ichki dunyosini anglab olmoq uchun nimalar qilmoq kerak? Buni amalga oshirish biz o'ylaganimizdek juda qiyin emas. Buning uchun, avvalo, bemorga bir necha oddiy savollar berildi. Masalan, «Uyqungiz qanday, yaxshimi yoki yomonmi?» Uyquning notinchligi, uyqusizlik, uzilib turishi, ziyrak uxlash, dahshatli tushlar ko'rish bemorning hayajonda va tashvishdaligini ko'rsatadi. Uzluksiz uyqu dori ichish - ruhiy tushkunlikning asosiy belgilaridandir Lekin ba'zan bemorda uyquchanlik, hatto kunduzi ham uyqu bosish kuzatiladi. Ammo bu hol bizni qiziqtirgan uyqusizlikdek muhim emas.

    Bizda yengii ruhiy azoblanish (depressiya) juda keng tarqalganligini hisobga olgan holda quyidagi savollar bilan bemorning ahvolini bilib olish qiyin emas. «0'zingizni qay payt yaxshi his qilasiz - ertalabmi, kunduzimi yo kechqurun?». Ruhiy azobda qolgan kimsa, odatda, erta bilan bo'shashadi, kechga borib kayfiyati yaxshilanadi. Bo'shashish holatiga e'tibor qiladigan bo'lsak, ruhiy azobdagi kishida bu hol yurakdagi yetishmovchilik tufayldi bo'lgandagi kabi jismoniy emas, ruhiydir: ya'ni kitob o'qiganda, suhbatlashganda, televizor ko'rganda ham charchaydi. Bemordagi bu ruhiy tushkunlikning mohiyatiga yetib olish uchun undan: «Aytingchi, bequvvatmisiz yoki hech nima qilgingiz keImaydimi?»deb so'raIsa, uning ahvolini tushunish mumkin. Buning ustiga bemorning yashash sharoiti ham bilib olinsa, nur ustiga a'lo nur bo'ladi. Shunda shifokor bemorning ruhiy azoblanishi sabablarini yaxshi anglab oladi: biron yaqinini yo'qotgani, turmushi buzilgani yoki farzandsizlikdan ezilayotganini anglaydi.

    «Ishxonada sharoit yaxshimi?», «Oilangiz kattami, kim bilan yashaysiz?» kabi savollarga olingan javob bilan bemorning kayfiyati, ruhi va hatto ijtimoiy ahvolini anglab olish mumkindir.

    Shifokor va hamshira bemorning faqat dardinigina emas, balki uning turish-turmushi, tabiatini har taraflama o 'rgangan chog'dagina u muvaffaqiyatga erishadi.

    Demak, bemorni to'g'ri davolash uchun, kasallikni ainiqlashdan tashqari, uning ruhiy holatini ham chuqur o'rganish talab etiladi. Buning uchun shifokorda laboratoriya tekshiruvlarini mustaqil tahlil qilish uquviga ega bo'lish bilan bir qatorda tibbiy ruhshunoslikdan xabardor bo'lmog'i lozim. Shifokor va yuqori ma'lumotli hamshira butun faoliyati davomida bir-birini to'ldiruvchi bu ikki jismoniy va ruhiy nuqtai nazarni chuqur egallagan taqdirdagina buyuk bobomiz Abu Ali ibn Sinoning « Bemor borki, uni so'z bilan davolasa boiadi» degan so'zlariga amal qilgandagina muvaffaqiyat qozonishi tabiiydir.


    DEONTOLOGIYA - OILAVIY SHIFOKORNING QONI VA JONI

    Oilaviy tibbiyotning rivojlanishi oilangiz barcha a'zolari kasalliklarining kechishini kuzatishga imkoniyat yaratdi. Shifokorning bemor va oilaning boshqa a'zolari o'rtasidagi o'zaro munosabatlarida deontologiya bilimlariga ega bo'lgan holda yondashishi muhimdir. Mashhur fransuz yozuvchisi Andre Moruaning yozishicha, shifokor doimo buyuk hakimlardek o'z kasbining mas'uliyatini his qilishi kerak.

    Shifokorning faoliyati har bir bemorning betakror, murakkab, o'ziga xos xususiyatlari bilan bog'liq. Bemorning har biri o'zaro munosabatlarni yangicha shakllantihshga majbur etadi. Shifokor awalo, fuqaro va qolaversa. jamoat arbobi bo'lgani sababli, undan nafaqat kasbiy, balki ijtimoiy siyosiy hayotda o'ta ziyolilik talab etiladi.

    Amaliy tibbiyotga hayotini bag'ishlagan inson o'zida shu kasbga nisbatan iste'dodi bor-yo'qligini, shifokor vazifasini bajara olishini aniq bilishi kerak. Eng murakkab sharoitlarda bemor va uning oila a'zolariga tez, malakali, beminnat yordam berishi, bemor manfaatlarini o'z manfaatlaridan yuqori qo'ya olishi lozim. E'tiqodi bo'lmagan shifokorni qobiliyatsiz san'atkor yoki shoirga qiyoslash mumkin.

    Oila shifokori ko'p hollaida, o'zining majburiyatlaridan tashqari, bemor hayotining mohiyatini tushungan holda, uning oilaviy tashvishlaridan (ular ko'pincha xastalikning asosiy omili bo'ladi) ham xabardor bo'lishi muhim o'rin egallaydi. Ko'pincha, shifokor faoliyatida voqelikni malakali tahlil qilish va ehtiyotkorlik bilan maslahat berishga to'g'ri keladi. Xususan, turmushning nozik muammolarini hal etishda faol ishtirok etish; turmush o'rtog'iga nisbatan qanday munosabatda bo'lish, farzandlarini, qay tarzda tarbiyalash; ish joyidan ketish yoki kasbini tamom o'zgartirish va b. Shu tariqa, shifokor oilaning do'stiga, bemorning nafaqat ijtimoiy hayot masalalarida, balki siyosat sohasida ham nufuzli maslahatchisiga aylanadi. Bugungi murakkab davrda shifokorning ijtimoiy hayotda tutgan o'rni beqiyosdir.

    Shifokor obro'si, avvalambor, o'z sohasidagi chuqur kasbiy bilimlari, bemor va yaqinlari bilan muloqotning o'ziga xos xususiyatlarini tushuna olishi, ularning tashvishlari va kechinmalarini yurakdan his qilishi, xasta odam bilan ehtiyotkorona muloqot o'rnata bilishi va uning tezda to'la-to'kis sog'ayib ketishida muvaffaqiyatni ta'minlay olish kabi fazilatlardan shakllanadi.

    Shifokor har doim o'zini tuta bilish me'yori, sabr-toqati va kasbiy burchini sezishi, bemorga g'amxo'r bo'lishi lozim.

    Shifokorning bemor va yaqinlari, kasbdoshlari bilan bachkana, dimog'dor munosabatda bo'lishi uning nufuzini tushiradi.

    Aytish lozimki, shifokor o'ziga nisbatan hurmat kutishga ham haqli. Bemor qavmu qarindoshlari bilan suhbat shifokordan katta san'at, odob, xushmuomalalik, jiddiylikni talab qiladi. Shifokor ularni qiziqtirayotgan savollarga javob berishi, tashxis, tekshirish, davolash rejasi haqida aytib berishi lozim.

    Agar xastalikning oqibati noxush bo'lsa, bu haqda ehtiyotkorlik bilan so'zlash, bemorning qarindoshlarini qayg'uli yakunga asta-sekin tayyorlash kerak. Bu kabi holatlarning barchasida ham qisqacha «ha» yoki «yo'q» bilan chegaralanmaslik lozim. Javobning uchinchi -«ehtimol» ko'rinishi ham mavjud. Ba'zan, to'g'ridan-to'g'ri javob hamma vaqt o'rinli bo'lmaydi. Mutaxassis javobi bemorning qarindoshlariga keskin salbiy ta'sir etishi mumkin. Pirovardida qavmu qarindoshlar zaruriyati bo'lmagan tekshirish usullarini, yangi dori vositalarini qo'llashni talab etadilar. Bu vaqtda odob, sabr-toqat bilan keskinlashgan o'ta nozik sharoitni yengillashtira oladigan tushuntirish ishlarini olib borish zarur. Bemorga turli maslahatlarni berish, ba'zi masalalarni konsilium usuli bilan hal etish, mutanosib ruhiy muhitni yaratishga ko'maklashadi. Shikoyatlar va ziddiyatlar zaminini bartaraf etadi.

    Demak, tibbiy deontologiya oilaning ijtimoiy davo muammolarini hal etishda ko'prik boiib xizmat qiladi. Shuning uchun oila shifokori ko'p qirrali deontologik uquvga ega bo'lishi, terapiya, xirurgiya, ginekologiya, pediatriya, psixiatriya, gerontologiya kabi sohalarning nozik tomonlarini bilgan holda muloqot o'rnatishi lozim.
    TALABALARNING BEMOR BILAN MULOQOTI

    Shifokorlik ishi sharafli, olijanob va mas'uliyatlidir. Chuqur nazariy bilimlar va amaliy ko'nikmalarga ega bo'lgan kishigina bunga qodir. Shifokorlik kasbi tinimsiz o'qib-o'rganishni, o'z mutaxassisligini doimiy ravishda takomillashtirishni talab etadi. Talaba-shifokor uchun o'ziga nisbatan bemorning ishonchi, muhabbati va hattoki hayratini qozonishi sharaflidir. Tibbiyot oliygohiga o'qishga qabul qilingan yigit va qizlar oilasida shifokorlar bo'lsa-da, tibbiyotning va shifokorlik kasbining barcha muammolarini to'liq tasavvur eta olmaydilar. Bu mashaqqatli yo'lda talaba tajribali shifokor-muallimlarning tibbiyot ilmi, shifokorlik kasbi to'g'risidagi fikr-mulohazalariga e'tiborli bo'lishlari lozim.

    Oliy tibbiy ta'lim mobaynida talaba kun bo'yi, ko'pincha tunda ham ishlaydi. Talaba juda ko'p kitoblarni mutolaa qilishi, qator fanlarni o'zlashtirishi va eng avvalo, mustaqil ravishda murakkab fikrlashni o'rganishiga to'g'ri keladi. Mashaqqatli kirish imtihonlarini topshirib, oliy o'quv yurtiga qabul qilingan talaba uzoq muddatli o'qish davomida ba'zan yo'qotishlar bilan kechadigan tushkunlik holatiga qarshi kurashga kuchi yetishi haqida jiddiy o'ylashi zarur.

    Bo'lajak shifokorlar ta'limning birinchi yilida o'zida kechayotgan vaqtinchalik ruhiy depressiya natijasida emas, balki o'z imkoniyatlarining chuqur tahlilidan keyingina tanlagan kasbidan voz kechish-kechmaslik haqida tugal qaror qilishi kerak.

    Talaba ayni vaqtda bemorga yordam bera olmaydi, lekin uning azob-uqubatlariga e'tibor qaratishi lozim. Har bir talaba bemor bilan uchrashuvga ilgaridan tayyorgarlik ko'rishi, doimo o'z xulq-atvori, tashqi ko'rinishini nazorat qilishi zarur. Otalig'idagi biriktirilgan bemor bilan o'zaro munosabatida talaba ohangdagi maromga e'tiborli, bosiq bo'lishi va nutq madaniyatiga amal qilishi kerak.

    Ko'pincha talabalar klinikaga kelganlarida bemorlar bilan so'rashishni, ularning ahvolidan xabar olishni. bemorlarning o'rinlaridan turishlariga, eshikni ochishlariga, zinapoyadan ko'tarilishlariga yordam berishni unutadilar. Talaba - klinikada shifokorning kichik hamkasbi. Klinikadagi katta mutaxassislarga tegishli bo'lgan qoidalar talaba uchun ham taalluqlidir. Klinika - bu eng avvalo shifoxona va u qo'shimcha holda talabalar ta'lim oladigan dargoh vazifasini bajarsa-da, bu yerdagi hamma narsa asosiy maqsadni: bemorni davolashni ko'zda tutishi kerak. Buni hamma, ayniqsa talabalar yodda tutishlari lozim. Klinikada talabalar probirka va kimyoviy reaktivlar bilan emas, balki tirik, aksariyat hollarda baxtsiz odamlar bilan muomalada bo'ladilar. Ularning ba'zilari jismoniy azoblanadilar, o'tkir og'riq sezadilar, boshqalari esa o'ta holsizlikni boshdan kechiradilar. Asabiy yoki befarq bemorlar ham uchraydi, lekin ularning barchasi o'z tashvishlariga ega bo'lib, bu kechinmalarga yana qo'rquv ham qo'shiladi. Ular ko'pincha tekshirishlar natijalarini ruhiy zo'riqish bilan kutish holatlarini boshdan kechiradilar. O'zlarini otaliqqa olgan talabalardan esa qo'shimcha ma'lumot olishga harakat qiladilar.

    Uzoq davom etgan tayyorgarlikdan so'ng talaba, nihoyat, bemor bilan birinchi bor uchrashadi. Bu bo'lajak shifokor hayotida muhim hodisadir. Agar shu daqiqada talabaning yurak urishi tezlashmasa, u ziyrak va yaxshi shifokor bo'lib yetishishiga ishonish mushkul.

    Kasallik xususiyatidan qat'i nazar, bemor uchun xastalik bu baxtsizlik va azob-uqubatdir. Kasallik tufayli ba 'zan u o 'qishni, ish faoliyatini to 'xtatadi, ish haqini yo 'qotadi, uyi, oilasini sog 'inadi, xastalikdan, operatsiya va o 'limdan cho 'chiydi.

    Talabalar bemorlar huzurida va o 'zaro suhbatlarida ham o 'ta ehtiyotkor bo 'lishlari zarur; xasta odam talabalarning ayrim o'ylamay aytgan so'zlaridan butunlay boshqacha, teskari xulosalar chiqarishlari mumkin. Amaliy mashg'ulotlarda talabalar doimo buni yodda tutishlari va bemorlarning savollariga o'ta ehtiyotkorlik bilan javob berishlari, baodoblik bilan o'zini javobdan olib qochishlari, nozik savollarga keyingi safar javob berishlarini aytishlari lozim. Biroq bilmagan narsalarni aytishdan saqlanishlari zarur.

    Bemorxonalarda o'tkaziladigan mashg'ulotlar paytida talabalar o'zlarini chetdan kuzatayotgan bemorlarning murabbiylarga (ba'zan talabalar muallimdan uzoqda turadilar, o'zga ishlar bilan shug'ullanadilar) nisbatan ixloslarini so'ndirmaslik uchun tinchlik saqlashlari va o'zlarini munosib holda tutishlari kerak.

    O'zlarining xulq-atvorlari bilan murabbiy talabaning nufuzini pasaytirmaslik, bemor ahvolini og'irlashtirmaslik, uning azob-uqubatlarini ko'paytirmaslik uchun, qadimiy va doimiy «Eng avvalo, bemorga zarar keltirma» maqoliga amal qilgan holda muloqot qilganlari ma'qui.

    O'ziga talabchan, o'ta intizomli, sarishta, va'dasining ustidan chiqadigan talabagina bemor ko'ziga «issiq ko'rinadi» va undan buyurilgan kun tartibi hamda davolash usullariga amal qilishini talab etishi mumkin, bemor o'zini ko'pincha mushtoq bo'lib kutayotganini talaba esdan chiqarmasligi kerak.

    O'zining imkoniyatlari darajasida talaba bemor ahvolini ba'zan shirin so'zi va jilmayishi, ba'zan jismoniy yordam ko'rsatish bilan (bu kamtarona, lekin juda foydali vositalardir) yengillatishi zarur. Albatta, talaba yosh, sog'Iom insondir va hech kimsa undan klinik mashg'ulotlarning boshlanishi bilan doimo va hamma joyda jiddiy bo’lishni, kulmaslik hamda xursand bo'lmaslikni talab qilishga botinmaydi.

    Biroq talaba-shifokorning avvalo, tashqi qiyofasi va orastaligi bilan ajralib turishi zarur. Tozalik va sarishtalik -gigiyena va kasalliklarning oldini olishning birinchi shartidir. Shifokorlar kirlanganligi tez ko'zga tashlanishi sababli oq xalat kiyadilar. Talaba shifokor bunday tartibga o'qishning birinchi kunlaridanoq ko'nikishi lozim. Uning kiyimi orasta, toza va yaxshi dazmollangan bo’lishi kerak. Agar talabaning xalati kirlangan, g'ijim bo'lsa, o'zi esa soch-soqoli o'sgan, orasta bo'lmasa, yo'lak yoki bemorxonalardagi tartibsizlikka e'tibor bermasa, bunday odam bilan ishlash noxush, davolanish esa mushkuldir. Talabaning sochi kesilgan, soqoli olingan bo’lishi darkor. Bo'lajak shifokorlar, ayniqsa talaba-qizlar o'ta yangi rusumga ergashmasliklari, barcha narsalarda, shu jumladan, modada ham me'yorni bilshlari kerak. Talaba-qizning (kalta yubka, ko'ylakda) bemor krovatiga o'tirishi, ayniqsa bemor yosh yigit bo'lsa, juda noqulaydir. Shuningdek, o'ta bashang turmaklangan soch ham noo'rindir. Yoyilgan sochlar, so'nggi rusumdagi modadagi yubka (ko'ylak) va shimlar o'z egasining jiddiyligiga shubha tug'diradi. Qisqasi, shifokor-talaba g'ayrioddiy ko'rinishda bo'lmasligi lozim. Tirnoqlar olingan bo'lishi shart, negaki uzun tirnoqlar ostida kir to'planadi. Ikkinchi tomondan, uzun tirnoqlar noqulay va hatto perkussiyada og'riqqa sabab bo'ladi. Chuqur palpatsiyani esa umuman o'tkazib bo'lmaydi, chunki bunday tirnoqlar bemor tanasini tirnab, so'ngra bu sohalarda yiring toplanishiga olib kelishi mumkin. Xulosa shuki, uzun tirnoqlar talaba va shifokor uchun ortiqcha bezakdir. Ayol-qiz talabalar va shifokorlar tirnoqlarini bo'yamasliklari (ayniqsa, yorqin rangli bo'yoqlar bilan) kerak. Bemorga chiroyli qosh-ko'zlar, yoyilgan sochlar, bo'yalgan tirnoqlar emas, e'tibor va g'amxo'rlik qimmatlidir.

    Talaba ba'zan o'ta yoqimsiz muolajalardan voz kechishi mumkin emas. U zarur bo'Iganda, bemorning axlatini ko'zdan kechirishga, mikroskop ostida tekshirishga, kezi kelganda, kirlangan bemorlarni ham diqqat bilan ko'rishga majbur. Gangrena yoki abssessga duchor bo'Igan bemor to'shagi yonida badbo'y hidga chidashga ko'nikish kerak. Bu hid bemor kiyimi, to'shak anjomlari va sochlarida uzoq vaqt saqlanib qoladi. Tuberkulyoz, zahm, vabo yoki moxov bilan kasallangan bemorlardan cho'chimaslik darkor. Tibbiyotga bo'Igan muhabbatni fizika, matematika, tarixga bo'Igan sadoqat bilan taqqoslab bo'lmaydi. «Shifokorlar iste'dodi» haqida bejiz gapirmaydilar, bu bemorlar, baxtsiz va uqubat chekayotgan odamlarga nisbatan muhabbatni nazarda tutadi. «Yaxshi odamgina yaxshi vrach bo'la oladi», - deb buyuk polyak shifokori va olim Vladislav Beganski qayta-qayta uqtirgan. Shifokorlikdan bo'lak kasb yo'qki, mutaxassisga shunchalar yuqori ma'naviy talablar qo'ygan bo'lsin. Shunga ko'ra, shifokorlik ta'limida boshqa fanlar bilan bir qatorda, shifokorlik ma'naviyati yoki tibbiyot deontologiyasi muhim ahamiyatga ega.

    Tibbiyot institutida shifokorning jamiyatdagi o'rni va burchi haqida dastlabki tasavvurlar beriladi. Shu sababli, birinchi kunlardanoq talabalarga shifokorlik ma'naviyatining asosiy tamoyillarini o'rgatish zarur. Talaba-vrachlar shifokorlik xususiyatlari, uning ruhiy-emotsional ta'siri bilan belgilangan tengi yo'q vazifaning yuklatilganini anglashi darkor. Bemorlar bilimdan tashqari o'zlariga nisbatan e'tibor, ziyraklik, xushmuomalani talab qiladilar. Oliy o'quv yurtida ta'lim olish jarayonida buni talabalarga o'rgatish o'ta murakkab vazifa. Ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasida talaba klinikaga qadam qo'ygan birinchi kundanoq shifokor ma'naviyatining asosiy tamoyillari va shifokor-talaba qanday bo'lishi mumkinligi haqida suhbatlar olib boriladi. Deontologiya masalalari va tibbiyot ilmi allomalariga maxsus ma'ruzalar bag'ishlanadi. O'qituvchilar har kuni bevosita shifoxonada shifokorlik ma'naviyati me'yorlarini namoyish qilgan holda talabalarga shaxsiy namuna ko'rsatib, tarbiyalaydilar.

    Klinika muhitining o'zi ham bo'lajak shifokorlarga tarbiyaviy ta'sir ko'rsatishi lozim. O'quv yilining oxiri (may oyi)da, kafedrada talabalar ishtirokida deontologiya masalalariga bag'ishlangan an'anaviy konferensiya o'tkaziladi. Odatda, turli kurslarda tahsil olayotgan talabalar, muallimlardan iborat katta auditoriya yig'iladi. Yetakchi mutaxassislar - turli kasb olimlari taklif qilinadi. Konferensiya klinikaning deontologiya bo'yicha doimiy faoliyat ko'rsatuvchi zalida o'tkaziladi. Xuddi shu yerning o'zida deontologiyaning turli masalalariga bag'ishlangan adabiyotlar ko'rgazmasi ham mavjud. Shuningdek, har bir talaba shifokor ma'naviyati va deontologiyasi yuzasidan referat yozishi maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz.

    YATROGENIYA, EVTANAZIYA HAQIDA

    Kasallikning ichki holatini o'rganish ikki shaxsning psixologik muloqoti hosilasidir. Ulardan biri tibbiyot xodimi - shifokor, hamshira, ikkinchisi esa bemor. Bu o'rinda shifokor, hamshiraning shaxsi bemor ruhiyatiga ta'siri shu qadar kattaki, u hatto (ba'zi bir holatlarda) kasallikning kechishiga ta'sir qilishi ham mumkin. Shifokorlar tomonidan o'tkaziladigan ruhiy muolaja bemorga katta foyda beradi, bunda uning ishonchli so'zi juda katta ahamiyatga ega. Bu so'z shifokorning asosiy qurolidir. Demak, shifokor va hamshiraning so'zi bemorga ham ijobiy, ham salbiy ta'sir etishi mumkin. Shifokor yoki hamshiraning bir og'iz so'zi bemor tuzalishiga yoki uning dardini og'irlashtirib yuborishi, boshqa ikkilamchi kasalliklarni keltirib chiqarishi ham mumkin.



    Yatrogen kasalliklari shifokor. hamshira va sanitarlar xatti-harakatlari va gap-so'zlarning yoki bemorga qilingan boshqa salbiy ta'sirdan kelib chiqadigan xastalikdir. Shuning uchun hamshiralar tibbiy psixologiyaning ahamiyatini boshqa xodimlarga qaraganda puxta va mukammal egallab olishlari va uni amaliyotda qo'llashlari lozim bo'ladi. Bemor yoki sog'lom odamlarning barisi ham tib xodimining noto'g'ri harakati natijasida bir xil ruhiy iztirobga yoki yatrogen kasalligiga duchor bo'lavermaydi. Yatrogeniya nevropat va psixopatlarda juda oson yuzaga keladi. Albatta, bunda ularning gavda tuzilishi va nasliy holatlari hisobga olinadi. Yatrogen kasalliklarga astenik va psixasteniklar moyil bo'lib, ular kelajakdan qo'rqadilar, uni qora tusda ko'radilar va o'zlarini ruhiy, jismoniy holatlaridan doimo hadiksiraydilar.

    Tib amaliyotida yatrogen kasalliklarga sabab bo 'ladigan 4 asosiy omilni nazarda tutish kerak:

    1. Bemorning anamnezini y’ig'ish.

    2. Bemorning ichki holatini o'rganish.

    1. Laborator tahliliga baho berish.

    2. Tashxis va kasallik oqibatini aniqlash.

    O'zaro muloqot chog'ida bemorning oldin boshidan kechirgan kasalliklariga ham katta ahamiyat berish zarur, shuningdek, kasallik etiologiyasini va patogenezini o'rganishda bemorni ta'sirlab qo'yishdan ehtiyot bo'lish kerak. Ayniqsa, xavfii o'sma, yurak xastaligi va uyida, yaqinlarida ruhiy kasalligi mavjud bo'lgan bemorlarga nisbatan nihoyatda ehtiyotkorlik va muloyimlik bilan muomala qilish talab etiladi.

    Ba'zi yatrogen kasalliklarning paydo bo'lishi bevosita instrumental yoki laborator tekshirishlarga bog'liq. Ayniqsa bunda qon, siydik va boshqalarning noto'g'ri tahlili sabab bo'ladi.

    Rentgenologik va ultratovush tekshirishlarning natijalarini ehtiyotsizlik bilan aytish ham yatrogeniyaga sabab bo'lishi mumkin.

    Shuni unutmaslik kerakki, qishloq varchlik punkti (QVP) ambulatoriya, poliklinika, qabul bo'limlarida, shifoxonada bemorga, avvalambor, ruhiy tinchlik yaratib berish kerak, chunki bu holat davolashning samarali quroli hisoblanadi. Yatrogeniya mexanizmlari hali to'la-to'kis o'rganilmagan, chunki shu damgacha tana va run bir-biridan ajratilgan holda o'rganilmoqda. Umuman aytganda, har qaysi tibbiyot xodimi bemor bilan suhbatni to'g'ri tashkil qilishi, uning ishonchini qozonishi, o'zaro munosabat oralig'ini saqlashi, o'ziga ishontira olishi, unga hamdard bo'lib, imkon qadar aniq javob qaytara olishi darkor. Tib xodimlarining har bir xatti-harakati va gap-so'zlari bemorga yaxshi kayfiyat bag'ishlaydi va uni ruhan tetik qiladi.

    Shifokor bemor bilan birinchi uchrashuvidanoq uning ruhiy holatiga nisbatan nihoyatda ehtiyotkorlik bilan muloqot qilish mahoratini takomillashtirib borish yatrogeniyaning oldini oladi.

    Hozirgi kunda jahon shifokorlari orasida shov-shuvga va munozaraga sabab bo'lgan «evtanaziya» haqida ikki og'iz so'z. Evnataziya - bu og'ir, tuzalmas kasallikka, masalan, rakning oxirgi bosqichiga mubtalo bo'lgan bemorning o'limini istakka binoan tezlashtirish va qiynoq azoblaridan qutqarish va tabiiy o'limni turli dori-darmonlar yordamida yengillashtirishdir. «Evtanazis» so'zi (grekcha) baxtli, azobsiz o’lim degan ma'noni anglaladi.

    Keyingi yillarda tibbiyotda erishilgan yutuqlar tufayli, bemor o'limi bilan bog'liq bo'lgan deontologik muammolarga katta e'tibor berila boshlandi. Hatto og'ir holatdagi bemorlarning o'limi ham reanimatsiya (jonlantirish) bo'limida kam uchraydigan hodisa hisoblanadi. F.Benonning yozishicha: «Shifokorning burchi -faqatgina bemorni sog'lig’ini tiklabgina qolmasdan, balki shu kasallik natijasida paydo bo'lgana zob-uqubatlarni, og'riqni yengillashtirish, bemorning o'limini yengil, tinch va azobsiz kechishiga yordam berishdan iboratdir. Hozirgi davrda evtanaziya haqida turli qarama-qarshi fikrlar mavjud. Evtanaziya tarafdorlari bu so'zni «yoqimli. yengil o'lim» deb baholasalar, qarshilar esa buni qotillik, deb izohlaydilar.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


    Download 0.61 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    So 'zning otasi

    Download 0.61 Mb.