• TIBBIYOT DEONTOLOGIYASI LAVHALARI
  • Islom Karimov
  • So 'zning otasi




    Download 0.61 Mb.
    bet2/10
    Sana21.03.2017
    Hajmi0.61 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

    SHIFOKORNING BEMOR BILAN MULOQOT SAN'ATI

    Bemor bilan muomalaga kirishishning o 'ziga yarasha shartlari bor, albatta. Shifokor bemor xastaligining taxminiy diagnozini, shaxsini, kasbini, ijtimoiy sharoitini, saviyasini, dunyoqarashini, bilim darajasini, lashqi psixik belgilarini o 'rganganidan so 'ng, o 'zini ham bu muloqotga ruhan tayyorlaganidan keyingina u bilan muloqot qilish uchun ma'naviy haqqi paydo bo'ladi. Bemor va shifokor muloqoti (shartli ravishda) ikki doirada kechadi. Birinchi, tashqi doira zanjirida yuqorida aytilgandek, shifokorning bemor bilan muloqotga tayyorlanish bosqichidagi amallar kiradi. Ikkinchi, ichki doirani esa bemor shaxsini, uning kasallik sabablarini begilovchi dalillar zanjiri tashkil etadi.

    Birinchi doira sohibining mahorat darajasi qay darajada yuksakligi uning ikkinchi doiraga «ko'prik» sola olish san'ati Man belgilanadi. Aynan shu «ko'prik» solinganidan so'ng bemor shifokorga ishonch va umid ko'zi bilan qaray boshlaydi.



    Shifokor bemor bilan muloqotning avvalidayoq uning saviyasiga mos ravishda suhbatlashishi muhim. Bemor hunarmand bo'lsa, shunga mos maqomda, akademik bo'lsa, albatta, uning yuqori saviyasiga yarasha muomala qila olishi asosiy talablardandir. Shifokor beixtiyor bu holatning aksini qilsa, u holda o'zining tuzatib bo'lmas xato qilganini bir umr afsus bilan eslab yurishiga to'g'ri keladi. Shifokor bemorni o'rab turgan atrof-muhitga katta e'tibor bermog'i lozim. Uning botiniy va zohiriy ko'rinishi bemor bilan kechadigan muloqotiga bevosita ta'sir o'tkazishi mumkin. Xususan, bemor yotgan xona shinam, ozoda, havosi toza bo'lishi, albatta, uning ruhiyatiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Bu - botiniy ta'sirdir. Zohiriy ta'sir esa bemor atrofida kechadigan ijtimoiy hayot: boshqa bemorlarning, kichik tibbiy xodimlarning yoki tashrif buyuruvchilarning salbiy xatti-harakatida ko'rinadi. Bu ta'sirga, atrofdagi shovqin-suronlar, qo'shni bemorlarning muloqoti, hatto, shifokorning yoqimli bo'Iib tuyulgan tovushi, mimikasi5, jestlari6 ham kiradi.

    Shifokor, bemor bilan muloqotga kirishar ekan, uning ko 'z o 'ngida ma 'lum ma'noda kamchiliklardan holi, yuksak axloqli inson sifatida gavdalanishi zarur. O'z axloq normalarini to'g'ri belgilay olmagan shifokor bemor ko'z o'ngida obro'sizlanadi. Obro'sini yo'qotgan shifokorning esa, tabiiyki, o'z bemori bilan talab qilingan saviyada muloqot qilishga ma'naviy haqqi bo'Imaydi. Shifokor ma'naviyati deganda, ma'nili fikrlashi, so'zlashi, shuningdek shaxsiyatidagi, tarbiya va odobidagi hamda amaliyotidagi barcha ijobiy xatti-harakatlar majmuasi tushuniladi.

    Allomalar aytadilar-ku, yer yuzida uzoq muddat qamal qo'yishga eng muhtoj narsa tildir, deb. Shifokor aynan shu qoidadan holi sub'ekt bo'lmog'i kerak. Shuningdek, bemor bilan muloqotda uning diqqati va ixtiyorini shifokor suiste'mol qilmasligi, ya'ni so'zda me'yorni saqlay bilishi muhim. Aytar so'zni ayt, aytmas so'zdan qayt, deydilar. Shifokor bemor bilan muloqotda unga baayni zarur gaplardan so'zlamog'i uning amaliyoti uchun juda foydalidir. Ibn Burayda aytadi:«... Yaxshi so'zlarni so'zlagin, foyda topgaysan, yomon so'zni aytishdan o'zingni tiygin, salomat bo'lgaysan...» Zero, «Inson a'zolari ichida eng harakatchan va juda yengil harakat qiladigani til bo'Iib, shu bilan birga insonga eng zararlisi ham udir».

    Bemor shifokor bilan muloqotdan so'ng o'zini ruhan tetik va yengil his etishi kerak, dedik. Mohir shifokor haqida aytish mumkinki, yaxshi suhbatdosh atirfurushga o'xshaydi, garchi u senga atridan bermasa ham xushbo'y hidi yetib turadi. Shifokor bemor ko'nglini ko'tarib agar u yosh bo'Isa, «hali to'yingizda osh yeymiz, xizmat qilamiz», yoshi ulug'roq bo'Isa - «hali nevara-yu chevaralaringizni boqib yurasiz», qabilida gaplar aytishi kerakki, bemor beixtiyor bunday ko'ngilga yoquvchi muloqotni mamnuniyat bilan eslasin. Har bir shifokor Mahmud Qoshg'ariyning: «Bilag'on odamlarning nasihatlaridan foydalan. Chunki yaxshi so'z ta'sir qilgach, dilga joylashadi», degan purhikmatlarini yodda olib qolishi foydadan holi emas.

    Zero, I.V. Gyote aytgandek, «so'zni ishonch bilan gapir, eshituvchilarga ta'sir etish esa o'z o'zidan kelib qoladi».

    Nutq og'zaki so'zlashuvga xos bo'lgani bois, u ayrim nuqsondan holi bo'lmaydi. O'zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidovning «Nutq» nomli hazil she'rida bugungi kun shifokori nutqining qanday nuqsonlardan holi bo'lishi kerakligiga ishora qilingandek:

    Har so'zida «bu», «anu»,

    «Haligi», «so'ng», «qanaqa»,

    «Bu bu» deydi - nima bu?

    «Shunaqa»si - qanaqa?

    Tiliga kelib qolgan

    So'zdan qayta olmasa.

    «Bu» qo'shmasdan savolga

    Javob ayta olmasa!

    O'zingiz o'ylab ko'ring

    Nima, bu? Qanaqasi?

    Qachon qolar O'tkirning

    «Nima», «bu», «qanaqasi»?

    To'g'ri, aniq gap tuzib,

    Javob bering so`roqqa.

    Xizmat qilsin har so'zing

    Fikringni to'latmoqqa.

    Mazmun nomli mo'ljalga

    So'z aytilgan o'q bo'lsin.

    Nishonga tegmay qolgan.

    Bitta o'q ham yo'q bo'lsin!

    Shifokor bemor bilan ma'lum mantiqiy ketma-ketlikda savol-javob qilishi kerak. Bu suhbat (dialog)da fikrning tushunarli bo'lishi uchun marom, urg'u va takror to'g'ri belgilanishi, mazmun va ohangdorlikning uyg'unlashuvi, so'zlaraniq hamda to'g'ri talaffuz qilinishi muhimdir. Zero, xalqimiz - kishining jamoli tilidir, deydi. Biz esa shifokorning mahorati va malhami tilidir, degimiz keladi. Darhaqiqat, xalq ertaklarida podshoning «Eng shirin narsa nima?» va «Eng achchiq narsa nima?» degan savoliga tilning olib kelib ko'rsatilishida buyuk hikmat bor. Bemorga: «Rangingiz oqaribroq ko'rinyapti, bugun tobingiz chatoqroqmi?» deb aytilsa, bir oz o'tib, uning rangi endi rostdan ham oqarinqirab qolganini sezish mumkin. Yoki aksincha, zarxil yuzli bemorga: «Bugun rangingiz naqshin olmadek», deyilsa, shifokoniing buyurgan barcha muolajalari em bo'ladi, bemorning hayotga ishtiyoqi yana ham kuchayadi. Zero, qadimgi yunon faylasufi Aristotel: «Nutqning bosh fazilati aniq va ravshanlikdir», degan edi. Donolar nasihat qilganlaridek, o'ziga boqma, so'ziga boq. Shunday ekan, shifo istab kelgan bemorga eng tez la sir etuvchi «eleksir - ilk sir bu so 'z, degan hayotiy haqiqat anglanadi.

    Demak, aytish mumkinki, shifokor bemorni nechog'lik o'rganib kirsa, muloqotga jiddiy tadorik (tayyorgarlik) ko'rsa, amaliyot natijasi shunga ko'ra yuqori bo'ladi. Shifokorning so'zlash odobi uning madaniyatini ko'rsatuvchi asosiy omil ekan, bu narsadan u qurol kabi samarali foydalanmog'i zarurdir. Shu o'rinda «Foydalanilmagan mehnat ta'tili» nomli badiiy filmdagi bir lavhani eslaylik. Yosh shifokor kasal qizcha bilan suhbatlashish uchun bemorxonaga kiradi. Qizchaning yuragi xasta, uni operatsiya qilishlari aniq. Bemor ham bundan xabardor. Shifokor o'zini quvnoq tutishga harakat qiladi va bemor bilan quyidagi tarzda suhbat qiiadi:

    - Qizcha, ayt-chi, dadangni ko'proq yaxshi ko'rasanmi,


    oyingnimi?

    Qo'g'irchoq o'ynab yotgan qizcha devor tlarafga keskin burulib yotib oladi. Bir ozdan so'ng qizcha javob beradi:

    - Hech qaysisini...

    Hayron qolgan shifokorga xonada ularning suhbatini kuzatib turgan ikkinchi shifokor:

    - Qizchanuig otasi ham, onasi ham yo'q. U bolalar uyidan...
    Kutilmagan axborotni eshitgan yosh shifokor bemor qizcha ko'z o'ngida juda mulzam bo'lib qoladi.

    Badiiy filmdagi bunday o'ta noxush holat shifokor amaliyotida ro'y berishi mumkin bo'lgan hayotiy holatdir. Bu lavha, tabiiyki yuqorida kuyunib yozganimiz - bemorning shaxsi, ijtimoiy holati va boshqalarni o'rganib kirish naqadar muhim ekanini yana bir bor

    tasdiqlaydi.

    Shifokor, barcha zaruriy deontologik amallarni ado etar ekan, eng avvalo, o'z vazifasiga ma'naviy kamolot nuqtai nazaridan yondoshmog'I bugungi davr talabi bo 'lib qolaveradi.

    Necha asrlardan buyon ko'pni ko'rgan otaxon-onaxonlarimiz har gal fotihaga qo'l ochilganda, eng avvalo, tanisihatlik, xotirjamlik, tilaydilar. Hayotda tanisihatlik katta ahamiyatga molik ekanligi shundan ayon. Lekin hayot-hayotda. Insonning dunyoga kelishi va ketishi hayot qonuniyatiga asoslangan bo'lsa, uning turli kasalliklarga moyilligi, qisqagina hayot davomida necha turli dardga duchor bo’lishi tevarak-atrofini qurshagan muhitga, uning o’ziga, ahvol-ruhiyatiga juda-juda bog'liq.

    Inson boshiga tashvish tushib, tanisihatlikdan ayrilib qolganda, najot izlab, tibbiyot xodimlari huzuriga bosh urib keladi. Shu ondan boshlab, uning taqdiri, hatto hayoti shifokorlar va hamshiralar qo'lida, deyish mumkin. Yengilmi, og'irmi dard bilan shifoxonaga tushib, shu darddan xalos bo'lib, uyiga qaytgunga qadar bemor bir necha shifokor nazarida bo'ladi. Bu soatlar, haftalar va ba'zida oylarni imtihonga qiyos qilish mumkin. Bu bemor uchun ham, shifokor uchun ham haqiqiy sinov. Hamdardlik, xushmuomalalik sinovi. Shu qisqa vaqt ichida ular orasida iliq munosabat paydo bo'lsa, ular bir-birini tushunsa, nur ustiga a'lo nur. Demak, shifokor hamda hamshiraning ishi muvaffaqiyatli yakunlanadi, ya'ni bemor shifo topadi.

    Tibbiyot xodimlarining kasbga munosabati, axloq-odobi, shuningdek, shifokorlar va bemorlar orasidagi turli huquqiy munosabatlar zamonamiz tilida bioetika va deontologiya deyiladi. Buni sodda shaklda ona tilimizga ko'chirsak, tibbiyot xodimi bilan bemor o'rtasidagi burchga sodiqlik, muomala qoidalariga rioya qilishi va yaxshi, to'g'ri muloqot, munosabat ham desa bo'ladi. Tibbiyotimizning necha ming yillik tajribasi ham, uning kazo-kazolari - Buqrot, Jolinusdan tortib Abu Ali ibn Sinogacha buni tasdiqlaganlar. Ularning ta'biricha, bemorning ruhiy holati davolovchi shifokor, hamshira uchun qanchalik ahamiyatga molik bo'lsa, bemorning o'zi uchun ham shunchalik qimmatlidir. O'zaro muloqotdan so'ng tibbiyot xodimiga - uning bilimi, tajribasi, samimiyatiga bemorda ishonch hosil bo’lmog'i, insoniy fazilatlariga hurmat va muhabbat uyg'onmog'i kerak.

    Avvalo hech kimni dard chekib, yotib qolgudek qilmasin. Lekin dardga chalingan har kimsaning undan forig' bo'lishi tibbiyotimizning yutug'iga, shifokor, hamshiraning bilim, tajribasiga, insoniy fazilatlariga va shu bilan bir qatorda, bemorning tabiati, o'z dardiga munosabatiga bog'liq.

    Tibbiyot ilmiy allomalaridan bo'lmish Buqrot: «San'atlar ichida tabobat eng olijanob san'atdir», - deb ta'kidlagan. Yana Buqrot: «Bemorni dori bilan emas, balki so 'z bilan davolash afzal» desa, Abu Ali ibn Sino uning bu fikrini quvvatlarkan: «Bemor borki, uni so'z bilan davolasa bo 'ladi», - deb aytgan.

    TIBBIYOT DEONTOLOGIYASI LAVHALARI

    Shamdek bo’l, shamni ko 'r, kuyib qalbu tan

    O'zgalar dilini qiladi ravshan.

    A.Jomiy

    Tibbiyot deontologiyasi (lotincha «deon» - zarur, lozim bo 'Igan narsa va («logos» - ta'limot) tibbiyot xodimining burchi, odobi haqidagi fan bo'lib, shifokorlar, hamshiralar va kichik tibbiyot xodimlari uchun ma'naviy-mafkuraviy dasturilamaldir.

    O 'zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov aytganlaridek: «Ma'naviyat insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch-qudratidir.

    Islom Abdugʻaniyevich Karimov (1938-yil 30-yanvar, Samarqand shahri - 2016-yil 2-sentabr, Toshkent shahri) - davlat va siyosat arbobi, Oʻzbekiston Respublikasining birinchi prezidenti. Oʻzbekiston Qahramoni (1994).

    Ma'naviyat insonga havodek, suvdek zarur. Xalqning teran ma'naviyatisiz, g'ururisiz, yuksak mudaniyatisiz buyuk davlat qurib bo 'lmaydi».

    «Deontologiya» tushunchasi kishining xulqi, odobi haqidagi fanni ifodalash uchun XVI asrning boshlarida ingliz faylasufi va iqtisodchisi Beniam tomonidan taomilga kiritilgan edi. Bu atama joriy qilinmasdan ancha ilgari tibbiyot xodimining odob qoidalarini tartibga solib turuvchi asosiy axloq qoidalari va qasamyodlari uzoq asrlardan bizgacha yetib kelgan yozma manbalarda saqlangan.

    Manuning «Vedalar» nomli hind «Qonunlar majmuasi»dayoq tibbiyot xodimining axloq qonun-qoidalari sanab o'tilgan. Antik davrlarda ilmiy tibbiyotning asoschisi Buqrotning mashhur «Qasam»i tibbiyot xodimining xulq-atvor tamoyillari rivojiga katta ta'sir qilgan.

    Tibbiyot - bu ilmmi yoki san'atmi, degan fikr hozirgi davrga qadar tabobat olamida yechilmay kelayotgan masala. Uzoq va yaqin o'tmishdagi allomalar, bugungi olimlar e'tirof etishicha, tibbiyotga, avvalo, fan sifatida qarash kerakligi hech kimda e'tiroz yoki shubha tug'dirmaydi. Lekin uning amaliy ijrosi, tabobatchilik sir-asrorlarini hayotga tadbiq eta olish katta san'at ekanligini ham e'tirof etish joizdir. Aslida, tibbiyot deontologiyasi keng falsafiy tushuncha

    bo 'lib, bir qancha yo 'nalishlardan iborat. Ular:


    • shifokor bilan bemor o'rtasidagi munosabat;

    • shifokor bilan bemorning yaqin kishilari (qarindoshlari, do'stlari, hamkasblari) orasidagi munosabat;

    • shifokorlarning hamkasblari, hamshiralar va kichik tibbiyot xodimlari bilan munosabati;

    • shifokor va bemorning davolash jarayonidagi huquqlari;

    • shifokorlik sirlarini saqlash madaniyati;

    • ustoz va shogird munosabatlari;

    - shifokor faoliyatidagi xato kamchiliklar va boshqalar.
    Deontologiya qonun-qoidalarining tibbiyot amaliyotida to'g'ri joriy qilinishi tibbiyot xodimining ongi, saviyasi, dunyoqarashi, bilim mezoni va qaysi jamiyatda yashayotganligi bilan chambarchas bog'langandir. Kishilik jamiyati taraqqiyotining turli bosqichlarida shifokor, hamshiralarning bemorlar bilan deontologik munosabatlari turlicha kechgan. U zamon talabiga qarab o'zgarib borgan.

    Shifokor deontologiyasi hamshira bilan bemor o'rtasidagi munosabatni ham o'z ichiga oladi. Hamshiraning butun bilimi, burchi, odobi, xatti-harakati bemorda unga nisbatan ishonch uyg'onishiga qaratilgan bo'lishi, ya'ni bemorda dardimga faqat shu shifokor, hamshiragina malham bo'la oladi, degan umid paydo qila olishi kerak. Buning uchun hamshira bemor bilan muloqotning yuksak san'atiga ega bo'lishi lozimdir.

    Tibbiyot xodimi biron bir a'zo yoki tizim (sistema)larning kasallanishidan tashqari, avvalo insonni, undagi bemorlikni va uning salomatligi borasida chekayotgan tashvishini ko'ra olishi kerak.

    Hamshira shifokor belgilagan davolashni amalga oshirar ekan, bemorni parvarish qilish sohasidagi vazifaning anchagina qismini o'z zimmasiga oladi, bunda psixoterapevtik ta'sir ko'rsatish usullaridan foydalanadi va tibbiyot bioetikasi va deontologiyasi tamoyillariga rioya qiladi.

    Deontologiyada «yatrogeniya» tushunchasi bor. Bu shifokorning yoki hamshiraning farosatsizligi, nojo'ya ko'rsatmalari, qo'pol xatti-harakatlari. bilimsizligi va loqaydligi, qisqacha aytganda, tibbiyot xodimlarining aybi bilan paydo bo'lgan yana bir kasallikdir. Bu buyuk tib allomasi Buqrotning «Primun non nocere», ya'ni «Bemorga eng avvalo zarar keltirma» degan deontologik naqlining buzilishi oqibatidir. Bunday kasallik bugungi kunda uchraydigan xastaliklarning taxminan 10 foizini tashkil qiladi. Bu shifokorlar va hamshiralar orasida hali o'z deontologik burchini to’la tushunib yetmaydiganlar borligidan darakdir. Shuningdek, egrotogeniyalar, ya'ni bir xasta kishiga boshqa bir bemor so'zining salbiy ta'siri ham mavjud. Shifoxonada ba'zi bir bemorlarning o'z xonasidagi xasta qo'shnisiga ma'lum darajada ta'siri sezilib, u ruhiy tanglikni, xavotirni keltirib chiqaradi. Bunday holatni, o'z fikricha tibbiyot xodimlaridan-da «chuqurroq» bilimga ega bo'lgan «azaliy» bemorlar keltirib chiqarishlari mumkin. Ular kasalxonaga kelgach, bemorlarga maslahat va tavsiyalar beradilar, aksariyat hollarda, o'z tinglovchilarini ruhiy tushkunlik holatiga olib keluvchi qayg'uli va mash'um «oldindan aytish fikrlari» bilan o'rtoqlashadilar. Bu kabi egrotogeniyalarning oldini olishda aynan shifokor hamda hamshiralarning bo'lim tartibi, bemorlarning ma'lum majburiyatlari, intizomi va bir-birlari bilan o'zaro munosabatlari haqida to'liq va monand axborot berish; mvntazam ravishda o'tkaziladigan suhbat katta ahamiyatga ega. Bu o'rinda bemorlarga tanbeh berish usuli singari xususiy masala to'g'risida to'xtalib o'tish ham foydadan holi emas. Tanbeh berish zaruriyati ko'pchilik hollarda bemor shifoxonadagi bo'lim tartibi, intizomini buzganda yuzaga keladi. Shifokor, hamshira bunday hollarda bemor bilan juda ravshan, tushunarli, aniq, ishontirib gaplashishi kerak. Bu suhbatning natijasi muhimdir, bemor tanbehni to'g'ri tushunishi va shifokor hamda hamshira saboqlarini to'liq qabul qilishi lozim. Shu bilan birga, bunday suhbat bemorning ahvoliga hech ham yomon ta'sir qilmasligi darkor. Bemor hamshira bilan ilgarigidek mehribon va yaqin munosabatda ekanini, yotsirash yoki ziddiyat vujudga kelmaganini sezishi zarur.

    Tibbiyot deontologiyasi tib xodimlaridan yuksak insoniy fazilatlarga ega bo'lishni taqozo etadi. Bu fazilatlar: bilimdonlik,odamiylik, jasorat, mehr-shafqat, xushmuomalalik, halollik, pokizalik, insoflilik, sofdillik, ziyraklik, hozirjavoblik, bosiqlik, kamtarlik, izlanuvchanlik, andishalilikda ko'rinadi.

    Bemor kasalxonada o'z yaqinlari, do'stlaridan uzoqda bo'lgani uchun ko'pincha o'zini yolg'iz, baxtsiz his etadi, yangi sharoitga moslashishi qiyin kechadi. Shuning uchun ham hamshira kasallarga e'tibor bilan qarab, g'amxo'rlik ko'rsatishi darkor. Bemorni bo'limda uchraydigan ba'zi kamchiliklar davo muolajalarining o'z vaqtida bajarilmaganligi, bemorxonalarning sovuqligi, ovqatning kechikib kelganligi va h.k.lar asabiy holatga olib keladi, o'zaro munosabatlarni chigallashtiradi. Bu esa davo natijasiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bu muammolarning yechimida shifokor, hamshiraning tutgan o'rni, vazifasi beqiyosdir.

    Shifokor o'zi kim?

    Uning shifokorlik sohasida o'rni nimalardan iborat?

    Bu savolning javobida har bir tib xodimi hozirda o'zicha yondashib kelmoqda.

    Zamonaviy yosh shifokorlarni va oliy ma'lumotli hamshiralarni tibbiyot oliy bilimgohlarida deontologik tarbiyalashda qadimda o'tgan va o'rta asr tabiblarining, ya'ni Sharq tabobati namoyandalarining ma'naviy boyliklaridan samarali foydalanishimiz kerak.

    Ma'lumki, ko'hna Sharqda tabobatchilik kasbi aholi o'rtasida eng mo’tabar va savobli mutaxassislik hisoblangan.



    Shifokorlikni tanlagan va oliy ma'lumotli hamshira bo'lishni orzu qilgan inson sharm-hayoli, iymon-e'tiqodli, nozik ta'b, bosiq va o'zining murakkab faoliyatida og’ishmay ishlaydigan, jur 'atli bo'Imogi darkor. Uning uchun bemorning manfaatidan o'zga yuqori tuyg'u bo'lmasligi kerak. U bor bilimini, aql-zakovatini va orttirgan kasbiy tajribasini bemor salomatligini tiklashga, unga yordam qo'lini cho'zishga doim tayyorligi, o'zining huzur-halovatidan kechib, bemor atrofida doimo tibbiy yordamga shay ekanligini namoyish qila olishi, bemor va uning qarindosh-urug'Iari oldida o'zining xatti-harakati bilan ularning muhabbatini qozonishga intilmog'i kerak.

    Shifokor degan sharafli nom ana shunday yuksak ma'naviyatni talab etadi va haqiqiy hamshira bo'lish barchaga nasib etmaydi.

    Sharq tabobatining buyuk allomasi, vatandoshimiz Abu Ali ibn Sino og'ir shifokorlik kasbini zimmasiga olgan insonlarga ko'pyaxshi o'git va talablarni yozib qoldirgan. Masalan, «o'z umrini savob ish -shifokorlikka baxsh etgan odam, eng avvalo saxiy, muruvvatli, soddadil, haqgo'y, beg'araz va adolatparvar bo'lmog'i kerak. Tashqi qiyofasi e'tiborga loyiq, kamsuqum va kamgap, ochiq chehrali, boqishlari muloyim va tabassumli, ozoda va kamtarin kiyingan bo'lishi lozim. Zero, uning ko'rinishi va xatti-harakatlari bemor va uning qarindoshlari orasida hurmat va ishonch tuyg'usini uyg'ota olsin. Shifokorning samimiyligi u qilmoqchi bo'lgan muolajaning avvalidir».

    Shuni ta'kidlash lozimki, sharq tabobatida islom dinimiz aqidalari keng o'rin olgan. Musulmonchilikda ko'p targ'ib etiladigan «haIol», «harom», «gunoh», «mahram», «nomahram» kabi qator tushunchalar borki, bu tabiblikni bo'yniga olgan har bir shaxsdan birinchi navbatda o'z e'tiqodiga sodiq bo'lishni, barcha vojib va farz amallarni mukammal va muntazam bajarishni talab qiladi.

    «Hayoli bo'lish iymondandir, iymonli, bo'lish jannatiydir, behayolik jafolikdan bo'lib, jafo esa jahannamdur. Kimki odamlardan hayo qilmasa, u tangridan ham uyalmaydi».

    (Hadisdan)

    Ko'zga ko'ringan o'rta asr namoyondalaridan Nizomiy Aruziy Samarqandiy o'zining tabobatga oid nodir «Chor maqola» risolasida tabiblar hayotidan ibratli namunalar keltirib, shifokor kasbining ta'rifi haqida shunday yozgan ekan: «Shifokor Ollohdan madad so'ramog'i va natijani barcha ishga qodir yagona Ollohning hukmiga havola qilmog'i lozim. Chunki hamma narsa faqat ungagina ayondir. Olloh bergan idrok, tafakkur orqali shifokor kasallikning sabablarini aniqlay oladi». Muallif shifokorning mantiqni bilish zaruratini quyidagicha izohlaydi: «Shifokor mantiqan nasl bilan turni farqlay olmasa, biror narsaning tub mohiyatini - uning ikkilamchi sifatlaridan ajrata olmasa, davolash ishida ko'zlagan maqsadga erisha olmaydi. Hodisaning sabab va oqibatini yaxlit tushunadigan shifokor esa isitma, bu uning qaysi turi, bu isitmaning kelib chiqish sabablarini anglagan holda, zudlik bilan muolajani boshlaydi. Ollohga ishonmoq va uning nomi bilan ish boshlamoq shifokorning oliy fazilatlaridandir».

    Odatda, shifokor ham, hamshira ham bemorlarni undan iltimos qilishi bilanoq Olloh nomi bilan, ya'ni «Bismillohir rahmonir Rohim» deb amal va imkonlarini ishga solmog'i, barchaga barobar yaxshi va xushmuomalada bo'lmog'i, bemorlar to'g'risida qayg'urib, mehr-shafqatli bo'lib ularga hech qachon jazoni («evtanaziya»ni) ravo ko'rmasligi kerak. Oqil tib xodimi og'ir. tuzalishi mumkin bo'Imagan bemorlarga, ularning jonlari uzilmaguncha qo 'lidan kelgan barcha kerakli xatti-harakatini, madadini va g 'amxo'rligini sidqidildan amalga oshirishi darkor.

    Mustaqil davlatimizda tib xodimlarining odobi va vatanparvarlik tuyg'ulari o'zaro chambarchas bog'liq bo'lishi kerak. Buyuk alloma Abu Ali ibn Sino ijod va tabobatdagi faoliyatida nafaqat yuksak odamiylik, balki Vatanga cheksiz sadoqat hissi to'lib toshgan. Shogirdi Jurjoniyning ta'kidlashicha, ustoz Ibn Sino manfaatini odamlar va Vatan manfaatidan yuqori qo'yuvchi ba'zi nodon amaldorlar bilan kurashib o'tdi. Ko'p quvg'inlikka uchragan tabib o'zga yurtlarda boshpana izlashga majbur bo'lganda ham «0'zga elning sultoni bo’lguncha, o'z elingning ultoni bo'l» degan naqlga amal qilib, hayotiy qiyinchiliklarga bardosh berib, ularni engib, ijoddan to'xtamagan, xalqqa, bemorlarga umrining so'nggi damlarigacha xizmat qilgan...

    Zamonaviy oliy ma'lumotli hamshira odobi uning xatti-harakati, odamlar bilan bo'lgan muomalasi va muloqoti bilangina namoyon bo'lmay, balki o'zbek va sharqona ayol sifatiga, ya'ni mentalitetiga xos fazilatlarga ega bo'lishi bilan ham farqlanadi. Bularga nomus, sharm-hayo, iffat, nazokat, lutf, hayo, kamtarlik kabi fazilatlar kiradi.

    Kiyinishdagi madaniyat, zeb-ziynatlar, atir-upa va boshqa pardoz vositalardan foydalanish hamda kiyim bichimi, uzunligi me'yorda bo'lishi kerak.

    Tovushni baland qilib gapirish, o'qrayish, bemor gapini bo'lish, sharttakilik, qo'pol muomala, ortiqcha taqinchoqlar, saqich chaynash, sigareta chekish yoki spirtli ichimliklarni iste'mol qilish tib xodimi odobiga yarashmaydigan illatlar hisoblanadi

    Nomus, sharm-hayo, iffat hamshiraning ko'rkidir. O'z obro'si, shuhratini, qadr-qimmatini kasbining ijtimoiy ahamiyatini anglash, unga bo'lgan muhabbati va kasbidan g'ururlanishi ma'naviy jihatdan takomillashishi, ish malakasini va sifatini oshirishiga bo'lgan doimiy intilishidan ham iboratdir. Har bir tibbiyot hamshirasi o'z kasb qadr-qimmati va sharafi tuyg'usini hamisha baland saqlamog'i zarur, chunki bu xalqning tib xodimlariga bo'lgan ishonch tuyg'usini ko'taradi.

    Demak, tib xodimi, eng avvalo, sof vijdonli, halol, adolatli, yuksak axloqli bo'lmog'i kerak, chunki vijdon insonning ichki axloqiy hakamidir. Vijdon - bu o'z burchini anglash demak. Tibbiyot olamida vujudga kelgan ko'pgina muammolarning hal qilinishi vijdonga, shifokor va hamshiraning axloqiy madaniyatiga va ma'naviyatiga bog'liq.

    Ma 'naviyat - bu shifokorlarga nihoyatda zarur omil bo 'lib, bu ularning qalb ko'zgusidir. Chunki ular doimo el orasidadirlar. Ma'lumki, kishilik ma'naviyatining asosi bilimdir. Yuksak bilim va malakaga ega bo'lgan uquvli hamshira o'ta intizomii bo'lib, boshqalarga ham har ish, har yumushda ibratli bo'lsalar yarashadi. Shu o'rinda hamshiralar haqidagi mulohazalarimiz bilan o'rtoqlashsak. Ba'zilar muomalani joyiga qo'yib: «Amakijon, yaxshi dam oldingizmi? Kayfiyatiar yaxshimi? Ertalabki dorilarni ichib oldingizmi?» - deb hoi so'raydi. Bu iliq so'zlardan kasalning chiroyi ochiladi. Ba'zi hamshiralar esa «Hali ham yotibsizmi? Yuz-qoini yuvdingizmi? Bunday qilsangiz davoning unumi bo'lmaydi» deb qo'pollik qiladilar. Bu albatta, bemor ruhiyatiga yomon ta'sir qiladi. O'z bemoriga munosabat ham shunday bo'ladimi? Qani oddiy ma'naviyat, qani oddiy odob, intizom tushunchasi? Ayniqsa, tomirga dori yuborish mahoratini o'rganish shunchalar mushkulmi? Ba'zan butun bir davo maskanida qator hamshira bo'lgani holda birorta hamshira tomirga igna bilan tushishni bilmaydi. Gohida besh-o'n joyingga igna qadab: «tomiringiz qochib ketyapti», deb bahona qiladi. Bu esa bemor asabiga tegadi.

    Yo deylik, bemorga huqna (klizma) qilish zarur bo'lib qoldi. Darhol «Vazeliningiz bormi?» - deb so'raydi. Yo'q, desa, chala yuvilgan rezina idishni suvga bir chayib, ishni boshlayveradi. Bu to'g'ri emas. Hamshira, albatta kerakli narsalarni avvaldan tayyorlab qo'yishi lozim.

    Ayrim hamshiralarda diagnostika haqida tushuncha yo'q. Ko'pincha ular «bemor yomon bo'lib qoldi» degan iborani ishlatadilar. Ba'zan, hatto zuluk solishni ham bilmaydi. Nahotki bilim yurti talabalari o'qish, o'rganish davomida tomirga tushish, zuluk solishni o'rganib olmasalar? Bizning nazarimizda, musiqaga kichik yoshda tanlanganidek shifokorlik, hamshiralik ishiga ham mehribon, e'tiborli, insonparvar odamlarni tanlash zarur. Bu yerda «matematikasi yo'q ekan, kiraveray», deydigan xudbin, o'ziga ortiqcha bino qo'ygan odamlar kelgusida tibbiyotga yaroqsiz bo'lib chiqadilar». (Sayyor)

    «Bizningcha, hamshira faqat shifokor aytgan ishni xotirjamgina, loqaydgina bajarishi to'g'ri emas. Hamshira - oddiy ijrochi emas. U o'z shifokori yonida, garchi birov buyurmasa ham yana bir shifokorga aylanishi zarur. U tibbiyot jabhasida millatimizning obro'si va madaniyatini ko'taruvchi va ayni chog'da o'ta mas'ul shaxsdir» (Q. Xonazarov).

    Jahondagi yirik davlatlar qatoridan joy olgan, aholisining yarmidan ko'pini o'qish yoshidagi bolalar va yoshlar tashkil qiladigan O'zbekiston, albatta, a'lo darajada ishlaydigan hamshiralar «qo'shin»iga ega bo'lishi zarur. Bu «lasbkar»lar xalq sog'lig'i uchun olib boriladigan sabr-toqat va izchillikni talab qiluvchi jabhalarda asosiy kuchdir. Bir narsani ko'zda tutaylik: bemor shifokorni kuniga faqat bir necha daqiqagina ko'radi Hamshira esa tunu-kun bemor bilan doimo yonma-yon. Hamshira shifokor ko'rsatmalariga amal qilgan holda bemorning sog'ligini tiklashga harakat qiladi. Kasaixonada ish qizib turganda ham, hamma ishlar tugallanib, boshqa hamkasblar uy-uylariga ketganlarida, zim-ziyo, qorong'ilik tushganida ham bemorning oldida hamroh va hamdard bo'lib qoluvchi yakkayu yagona inson - hamshiradir.

    Hamshira so'zining o'zi nihoyatda chuqur mazmunga ega. Hamshira - «bir onadan sut emgan» degani. Demak, har bir inson uchun u tug'ishgan opa va singildir. Gap shundaki, hamshira, ayni vaqtda, tibbiyotning rasmiy vakilasi. U shifokor bilan bemorni bog'lab turuvchi va shu sababli davolanish jarayonini amalga oshiruvchi asosiy vositachi. Shifokor bemorning dardini to'g'ri aniqlab, zarur dori-darmonlarni belgilashi mumkin. Lekin bu ko'rsatmalarning qay tarzda ijro etilishi va binobarin, samarasi hamshira mahoratiga bog'liq.

    Endi yana bir qadriyatimizga yondashsak. Buyuk hazrat Alisher Navoiy: «Sihat tilasang ki/p yema, izzat tilasang ko'p dema»,-deb alohida uqtirgan ekanlar. Bu hikmat hammamizga, ayniqsa, shifokorlarga dasturulamal bo'lmog'i joizdir. Bundan mingyilavval Ibn Sino ta'biricha, shifokor qiyofasining ustuvorligi uning sog'lom va ko'rkam xulqli bo'lishi bilan ifodalangan:


    Adab bilan inson izzat topadi.

    Obro'yu, sharafu xizmat topadi.

    Adab sohibi-la so'zlashgan kishi

    Ruhiga darmonu lazzat topadi.


    Buyuk alloma Ibn Sino asarlarini bo'lajak shifokorlar chuqur o'rganishlari va mukammal o'zlashtirishlari lozim. Misol uchun, o'qishni «Tib ilmi va uning vazifalari»dan boshlagan ma'qul. «UnsurIar nima?», «Mijoz haqida», «Kasallik, uning sabablari», «Kasalliklarning davrlari haqida», «Atrofni o'ragan havoning vujudga ta'siri haqida», «Yaxshi havo haqida», «Yil fasllarining ta'siri haqida», «Turar joylarga bogiiq hukmlari», «Eyiladigan va ichiladigan narsalar keltirib chiqaradigan hodisalar haqida», «Suvlar haqida», «Hammomga tushish», «Quyoshga toblanish va qumda yotish», «Sog*liq va kasaliikning sababi va o'limning muqarrarligi haqida», «Bolalarga qo'llaniladigan tadbirlar», «Balog'atga yetgan kishilar uchun umumiy bo'lgan tadbirlar», «Hammomlarda cho'milish haqida», «Ovqatlanish tadbiri», «Suv va ichimliklarni ichish tadbiri», «Uyqu va uyg'oqlik haqida», «Keksalar tadbiri», «Yilning turli fasllaridagi tadbirlar va havoni sog'lomlashtirish haqida», «Safar qiluvchilar tadbiri»; «Davolanishning umumiy qoidalari» bo'limidan esa: «Gavdani bo'shatish haqidaw, «Qon olish haqidax, «ZuIuk solish», «Og'riqlarni to'xtatish haqida» kabi qonunlarni puxta bilishlari, ayniqsa, hamshiralarning kundalik ishlarida juda asqotadi.

    Ana endi hamshira falsafasi haqida birozfikryuritsak'. Falsafa - olamning bo'lak va qismlarini o'zaro bogiiq, bir butun holda o'rganadigan fan. Shu nuqtai nazardan har bir kishi, har bir bemor ham butun bir olam. Sog'Iom inson yoki bemor bilan qanchaiik ko'p va diqqat bilan suhbatlashar ekansiz, siz uning qanchaiik keng fikrli, bilimli, o'ziga xos xulq va fei-atvorga ega inson ekanligiga ishonch hosil qilasiz. Uning jismoniy azoblari va ruhiy qiynalishlarini bilish esa sizni yanada murakkabroq muammolar olamiga olib kiradi. Shunday ekan, bemor bilan uzoq vaqt va bemorlik davrining asosiy qismida birga bo'luvchi hamshira haqiqiy falsafiy fikr yurituvchi, masalaga keng va chuqur yondashuvchi mutaxassis bo'lmog'i zarur. Hamshiraning ixtiyorida o'nta bemor bo'lsa o'nta, yuzta bemor bo'lsa - yuzta olam mavjud. Inson qiyofasiga ega har bir olamni yaxshi anglash uchun o'rganmoq zarur. Har birodam bir butun olam. Uning jussa-tanasining barcha qism-bo'laklari bir-biriga bog'liq. Hamshira bularni inobatga olib ish olib borishi zarur.

    Xo'sh, hamshira bemor bilan qanday so'zlashgani ma'qul: uzoqmi yoki qisqa? Kasal bilan so'zlashish hajmi ko'pgina omillarga bog'liq bo'lib, hamshiradan juda nozik, o'ziga xos me'yorini talab etadi. Suhbat davomiyligi va mazmuni bemoming ahvoli, uning madaniyat darajasi, fe'1-atvor xususiyatlariga bevosita bog'liqdir. Shunga ko'ra, bemor bilan suhbatlashayotganda hamshira me'yorni bilishi, kasalning suhbatdan qanday ta'sirlanayotganini sinchkovlik bilan kuzata olishi kerak. Barcha tushuntirishlar lo'nda, aniq, qat'i, bemorlar uchun mutlaqo tushunarli bo'lmog'i lozim. Yoqimli va shirin so'z bilan murojaat qilishda, samimiy tabassumda hamshiraning o'z bemorlariga g'amxo'rligi va diqqat-e'tibori ifodalanadi. Biroq hamshiraning diqqat-e'tibori va samimiyligi xufiyona tarzda bo'lmasligi, bemorlar o'zlari bilan hamshira o'rtasidagi yaqinlik munosabatlarini suiste'mol qilishga yo'l qo'ymasligi va shunga muvofiq o'zining xatti-harakatlarini tartibga solishi va bemorning xulq-atvorini kuzatib borishi kerak. Bemor bilan suhbatda uning kechinmalarini yengillashtirishga intilish belgilangan dori-darmonlarga qaraganda yaxshiroq ta'sir ko'rsatadi. Bemorni diqqat bilan tinglay olish kasal haqida zarur ma'lumotga ega bo'Iishda yordam beradi. Hamshira ishga kelgani zahoti o'zining barcha bemorxonalaridan xabar olishi va ish kuni yakunida hech boimaganda juda qisqa muddatga barcha bemorlarining xonasiga kirib chiqishi ayni muddao bo'lar edi. Bu bemor ruhiyatiga bag'oyat ijobiy ta'sir ko'rsatadi: bemorlar o'zlarini bir necha soat davomida hamshiraning uzluksiz kuzatuvi ostida bexatar sezadilar, hamshira ana shu vaqt ichida o'zlariga xizmat ko'rsatishiga, uning juda ham ziyrak ekanligiga, kun davomida xastalardan bir necha marotaba xabar olishiga ishonch hosil qiladilar.

    Erta bilan bemorlar yotadigan xonalarga qilingan tashrif 5-10 daqiqa davom etsa-da, bu ular uchun katta ahamiyatga ega.

    Tibbiyotda shunday bir ibora bor: «Yaxshi parvarishlangan bemor». Bunda bemorlarning yaxshi jismoniy, gigiyenik parvarishigina (yaxshi ovqatlantirish, joylashtirish, xona havosini o'zgartirish, kiyim-kechak va choyshablarining tozaligi va h.k.) emas, avvalo mohirlik bilan olib borilgan «ruhiy parvarish»: bemorga to'g'ri ma'lumot berilgani, ruhiy ahvoli yaxshiligi, asta-sekin tiklanayotganligi, hamshira bilan yaxshi munosabatda ekanligi tushuniladi. Ish kunining boshi va oxirida hamshiralarning bemorxonalarga qisqa muddatli tashrifi davolash muassasalarida «iliq ruhiy iqlimni» yaratishga asos bo'ladi.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


    Download 0.61 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    So 'zning otasi

    Download 0.61 Mb.