• Ovrupo Uygonish davri
  • Edmund Byork
  • Immanuil Kant
  • Fridrix Shiller
  • Samarqand – 2015




    Download 1.42 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet9/57
    Sana22.01.2024
    Hajmi1.42 Mb.
    #143422
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   57
    Bog'liq
    estetika a. i. safarov azimov sh
    3 mavzu, Педагоглар таътили, 9. Ишлаб чиқариш омиллари бозори Меҳнат бозори
    Qadimgi Yunon mumtoz falsafasi haqida gap ketganda shu paytgacha e'lon 
    qilangan adabiyotlarda uni go'yo Yunonistonda o'z-o'zidan paydo bo'lib qolgan 
    aqliy yuksaklik, ya'ni, yunonlarning (ovro'poliklarning) boshqa irqlarga nisbatan 
    buyukligidan dalolat beruvchi hodisa sifatida talqin etiladi. Lekin, aslida qadimgi 
    Yunoniston fani va madaniyati Eron, Bobilon, qadimgi Misr va qadimgi Hindiston 
    singari Sharq mamlakatlari erishgan yutuqlardan foydalanib, shu darajaga 
    ko'tarilgan. qadimgi Sharq yunonlar uchun ulkan maktab vazifasini o'tagan. 
    Chunonchi, Fales, Pifagor, Demokrit, Hyeraklit, Suqrot, Aflotun singari allomalar 
    ana shu maktab ta'limotidan bahramand bo'lib, buyuklikka erishganlar. Buning 
    isbotini deyarli barcha qadimgi manbalarda, hususan, yunonlardan qolgan falsafiy, 
    adabiy, tarixiy manbalarda ko'rish mumkin. 
    Qadimgi yunon mumtoz nafosatshunosligi deganda biz, asosan, bir qator 
    buyuk siymoni nazarda tutamiz. Bular - Suqrot, Aflotun, Arastu va boshqalar. 
     
    Suqrot (m.a. 469-399 yillar) jahon falsafasida birinchi bo'lib antropologik 
    yondoshuvga asos solgan mutafakkir, ungacha falsafaga faqat kosmologik 
    yondoshuv hukmron edi. U diqqatni kosmos-fazoga emas, balki insonga qaratdi, 
    insonni amaliy hatti-harakati, axloqiyligi nuqtai nazaridan o'rganishga kirishdi. 
    Suqrot axloqshunoslik va nafosatshunoslikning, axloq va go'zallikning uzviy 


    aloqasini ta'kidlab ko'rsatadi. Uning ideali-ma'nan va jisman go'zal inson. U 
    insonni san'atning asosiy obyekti sifatida olib qaraydi, san'atning nafosatli va 
    axloqiy me'zonlari masalasini o'rtaga tashlaydi hamda shular orqali ijodiy 
    jarayonni ochib berishga urinadi. 
    San'at Suqrotning fikriga ko'ra, taqlid orqali hayotni in'ikos ettirishdir. Lekin 
    bunday taqlid aslo nusxa ko'chirish emas. Haykaltarosh Porrasiy bilan suhbatida 
    mutafakkir san'atkor insonni, tabiatni, voqyelikni umumlashtirish orqali qaytadan 
    jonlantiradi. Haykal ham, ya'ni, tosh ham, boshqa san'at turlaridagi kabi «qalbning 
    xolatini», insonning ruhiy-ma'naviy qiyofasini aks ettirishi kerak. Axloqiy 
    idealargina in'kor etilishga loyiq. 
    Qadimgi Yunon nafosatshunosligida Aflotunning (m.a. 427-347) qarashlari 
    diqqatga sazovordir. Uning nafosat borasidagi fikr-mulohazalari asosan «Ion», 
    «Fedr», «Bazm», qonunlar», «Davlat» singari asarlarida o'z ifodasini topgan. 
    Aflotun Suqrotdan farqli o'laroq, g'oyalar muammosini o'rtaga tashlaydi. 
    Uning nazdida asl borliq ana shu g'oyalardan iborat. Umumiy tushunchalar qancha 
    bo'lsa, g'oyalar ham shuncha. g'oyalarning o'rni narsalarga nisbatan birlamchi; 
    avvalo g'oyalar, undan keyin narsalar. Atrof-tevarakdagi xis etiluvchi narsalar 
    hissiyotdan yuksak turuvchi g'oyalarning in'ikosidir. Aflotunning fikriga ko'ra, asl 
    go'zallik his etilguvchi narsalar dunyosida bo'lmaydi, u g'oyalar olamiga taalluqli. 
    «Davlat» asarida faylasuf g'or haqidagi mashhur masal-afsonani keltirar ekan, 
    bizga ko'rinib turgan, biz yashayotgan dunyo bor-yo'g'i soyalar o'yini haqiqiy 
    dunyoni ko'rish uchun esa inson ojizlik qiladi. Inson g'or devoriga kishanband 
    qilingan tutqunga o'xshaydi, u faqat haqiqiy borliqning soyasini kuzata oladi, 
    holos, haqiqiy borliq esa ana shu soya ortida ko'rinmay qolaveradi. Go'zallik ham 
    haqiqiy borliqqa taalluqli. Unga hissiyotlar yordamida yetishish mumkin emas, 
    faqat aql orqaligina uni anglash mumkin; u-o'zgarmas, zamon va makondan 
    tashqarida. Bu o'rinda Aflotunning haqiqiy go'zallik sifatida Xudoni nazarda 
    tutayotganini ilg'ash qiyin emas. 
    Ana shu nuqtai nazardan kelib chiqqan holda, Aflotun, san'atkorni o'ziga xos 
    nus'ha ko'chiruvchi sifatida talqin etadi; u his etiladigan narsalar olamini aks ettiradi, 
    bu olam esa o'z navbatida, g'oyalarning nus'halaridir. Demak, san'at asari-nus'hadan 
    olingan nusxa, taqlidga taqliq, soyaning soyasi. Shu bois in'ikosning in'ikosi sifatida 
    san'at, birinchidan, bilish quroli bo'la olmaydi, aksincha, u aldamchi ro'yo, asl 
    olamning mohiyatiga yetib borish yo'lidagi to'siqdir. Ikkinchidin, u axloqqa nisbatan 
    betaraf turadi, hatto axloqning buzilishiga ham sabab bo'lishi mumkin. Uchinchidan, 
    tomoshabinni ma'naviy yuksaklikka emas, balki ruhiy kasallikka olib keladi.
    Aflotun san'atning asl manbaini bilimda emas, ilhomda deb hisoblaydi. 
    Uning nazdida shoir «faqat ilhomlangan va jazavaga tushgan paytida, unda es-hush 
    yo'qolganida ijod qiladi; toki es-hushi joyida ekan, u ijod va karomat qobiliyatidan 


    mahrum». Shoir o'zi anglamagan xolda, telbavor, savdoyi bir xolatda ijod qiladi. 
    Shu bois san'at qonun-qoidalarini bilishning o'zigina yetarli emas: san'atkor bo'lib 
    tug'ilishi lozim. 
    Qadimgi Yunon nafosatshunosligining yuksak cho'qqisi Arastu (m.a. 384-
    322) ijodidir. Uning «Hitob» («Ritorika»), «Siyosat», ayniqsa «She'riyat san'ati» 
    («Poetika») asarlarida nafosatshunoslik muammolari o'rtaga tashlangan. 
    Arastu go'zallik masalasini o'z tadqiqotlari markaziga qo'yadi. U go'zallikni 
    tartib, mutanosiblik va aniqlikda ko'radi. Go'zallikning nisbatan yuksak ifodasi esa
    tirik jonzotlarda, ayniqsa, insonda namoyon bo'ladi. Go'zallikning yana bir belgisi, 
    Arastu fikriga ko'ra, miqdorning cheklanganligi. «Jonsiz narsalar kabi jonli 
    mavjudotlar ham hajman oson ilg'ab olinadigan bo'lishlari kerak, deydi faylasuf- 
    Shunga o'hshash fabula ham oson esda qoladigan cho'ziqlikka ega bo'lishi shart». 
    Go'zallikning eng muhim belgisini esa, Arastu uzviy yaxlitlik deb ataydi. Uning 
    talqiniga ko'ra, yaxlitlik ibtido, markaz va intihodan iborat bo'ladi. Arastugacha 
    go'zallik va ezgulik aynanlashtirilar edi. Arastu esa birinchi bo'lib ularni farqlaydi; 
    ezgulik faqat harakat orqali, go'zallik harakatsiz ham voqye bo'ladi, degan fikrni 
    o'rtaga tashlaydi. 
    San'at tabiatga taqlid qiladi deganida, Arastu, san'at tabiatnig faoliyat usulini 
    in'ikos ettirishini nazarda tutadi. San'at ana shu taqlid natijasida, tabiatga o'xshab 
    organizm yaratadi. Mazkur organizm yaratgan san'atkor faoliyati san'at qonun-
    qoidalariga bo'ysinadi, u haqiqiy aql-idrokka e'tiqod qilguvchi «ijodiy odatdir». 
    Umuman olib qaraganda, san'atning taqlid obyekti odamlarning hatti-harakati, 
    hatti-harakat bo'lganda ham, shunchaki emas, balki ularning axloqiy tabiati aks 
    etadigan qilmishlaridir. qisqacha qilib aytganda, nafis san'atning vazifasi insoniy 
    tabiatni ifodalash, ya'ni unga taqlid qilish. Lekin bu taqliq, bu in'ikos voqyelikdan 
    shunchaki nusxa ko'chirish emas, balki ijodiy yondoshuv asosidagi in'ikosdir. Shu 
    munosabat bilan Arastu she'riyat va tarixan solishtirib, shunday deydi; «Shoirning 
    vazifasi haqiqatan bo'lib o'tgan voqyea haqida emas, balki ehtimol yoki zaruriyat 
    yuzasidan ro'y berishi mumkin bo'lgan voqyea haqida so'zlashdir. 
    Ma'lumki, Pifagor birinchi bo'lib «forig'lanish» - «katarsis» tushunchasini 
    mohiyatan diniy ma'noda qo'llagan edi. Arastu esa uni san'atga nisbatan ishlatadi. 
    Forig'lanish Arastu talqiniga ko'ra, san'at o'z oldiga qo'ygan maqsad, hususan, 
    fojeaning (tragediyaning) maqsadi. U mohiyatan qo'rquv yo achinish tufayli inson 
    qalbini salbiy hissiyotlardan forig'lantiradi. Natijada inson, bir tomondan, taqdir 
    ko'rgiliklariga hotirjam qaray boshlasa, ikkinchi tomondan, baxtsizlik girdobiga 
    tushganlarga o'zida hamdardlik tuyadi. Ya'ni, san'at insonni olijanoblashtirish, 
    yaxshilash hususiyatiga ega Masalan, sizdan oshnangiz tez kunda qaytib beraman 
    deb qarz oldi-yu, lekin bir oy bo'lsa ham qaytargani yo'q. Siz g'azabdasiz. 
    Oshnangizni endi bir boplab sharmanda qilmoqchi bo'lib yuribsiz. Shu orada 


    teatrga tushdingiz. «qirol Lir» spektakli ketayotgan ekan. Lirning fojiasi, otasini 
    joni dilidan sevgan Kordeliyaning fojeasi-bo'g'ib o'ldirilgan go'zal qiz egilgan, 
    lekin sinmagan haqiqat, adolat sizni larzaga soladi. Sizda pokizalik, halollik, 
    timsoli bo'lmish bu odamlar qismatiga achinish, ularga hamdardlik hissi uyg'onadi, 
    odatiy turmushning ikir-chikirlari, tashvishlari sizga sahnadagi buyuk insonlar 
    jasorati va fojiasi oldida juda mayda ko'rinadi; qarz olgan oshnangiz haqidagi 
    o'ylaringiz e'tiborsiz bir narsa bo'lib tuyuladi, kechagi hayollaringizdan o'zingiz 
    uyalasiz, qisqasi siz san'at asarini idrok etganinigizdan so'ng mayda hislardan 
    forig'lanasiz, ma'naviy jihatdan kechagiga qaraganda bir bosh yuksakka 
    ko'tarilasiz. Arastu aytgan katarsis-forig'lanish mana shu. San'at ana shu 
    forig'lanish vositasida insonni tarbiyalaydi. 
    Shunday qilib, antik davr nafosatshunosligining yuksak nuqtasi sifatida 
    Arastu ijodi hanuzgacha kishilik tafakkurida o'z ahamiyatini yo'qotgan emas. 
    Qadimgi 
    dunyoning 
    mumtoz 
    nafosatshunosligida 
    Qadimgi 
    Rum 
    mutafakkirlarining ham o'z o'rni bor. Chunonchi Tit Lukresiy Kar (milodgacha 99-
    55 yillar), Kvint Horasiy Flakk (milodgacha 165-8 yillar)qarashlari diqqatga 
    sazovor. Tit Lukresiy Kar o'zining «Narsalarning tabiati» asarida san'atning kelib 
    chiqishini tabiatga taqlid deb izohlaydi. Ya'ni, san'at insonlarning real 
    ehtiyojlaridan kelib chiqqn. Uning nazdida san'at faqat lazzat, orom bermaydi, 
    balki, foydalilik hususiyatiga ham ega: u chunonchi, narsalarning tabiati haqida 
    bilim beradi. 
    Qadimgi Rum shoiri Horasiy esa nafosatshunoslik borasidagi o'z 
    qarashlarini «Pizonlarga maktub» yoki keyinchalik «She'riyat san'ati» deb atalgan 
    asarida bayon etadi. U ham Lukresiy Kar asari kabi she'riy shaklda yozilgan. U 
    me'yoriy tabiatga ega. Shoir uchun u izchillik, yaxlitlik, birlik, qamrovlilik 
    kerakligini ta'kidlaydi. Asarda mazmun xal qiluvchi ahamiyatga molik deb 
    hisoblanadi. Horasiy shoirdan, avvalo, falsafiy bilim egasi bo'lishni, ikkinchidan 
    samimiyatni talab qiladi. Bundan tashqari Horasiy she'riyatning xil va turlariga 
    ta'rif beradi, asosiy diqqatni bunda u fojeaga (tragediyaga qaratadi. Rangtasvirni 
    she'riyat bilan ko'p jihatdan o'xshashligini alohida ta'kidlab o'tadi. Har qanday 
    nomutanosiblikni, uyg'unlikning buzilishini, sohtalikni qoralaydi. 
    Umuman olganda, qadimgi dunyo nafosatshunosligi, hususan, uning 
    mumtoz davri keyingi davrlar nafosatli tafakkur taraqqiyotiga katta ta'sir ko'rsatdi 
    va bu ta'sirni hozir ham ma'lum ma'noda his qilish mumkin. 
    Musulmon olami ilmiy tafakkuriga taqlidan Ovrupo Uyg'onish davri 
    boshlandi. Italiyalik va ispaniyalik insonpavarlar zimdan cherkov bilan olishdilar 
    va insonni ilohiy mavjudot sifatida yuksakka ko'tardilar. Undan keyingi 
    mumtozchilik va ma'rifatparvarlik davrlarida Ovrupo o'z «ustozi» Sharqni ancha 
    ortda qoldirib ketdi. Ilmiy-falsafiy tafakkur, hususan, nafosatshunoslik katta 


    taraqqiyot yo'liga chiqdi; Xatcheson, Sheftsberi, Hyum, Didro, Russo, 
    Baumgarten, Lessing, Byork singari buyuk ma'rifatparvarlar katta yutuqlarga 
    erishdilar. Biz umumiy tasavvur hosil bo'lishi uchun ana shunday mutafakkirlardan 
    faqat biri - Edmund Byork (1729-1997) haqida qisqacha to'xtalib o'tamiz. 
    Byork nimaiki, qandaydir darajada dahshatli bo'lsa yoki dahshat uyg'otsa, o'sha 
    narsa-hodisa ulug'vorlikning asosiy, manbai hisoblanadi, deya ta'kidlaydi. Boshqa 
    hissiyotlarni esa aloqaga nisbat beradi. Aloqaning asosida muhabbat yotadi. Tor 
    ma'noda-inson zotini davom ettirishga qaratilgan jinsiy aloqa, keng ma'noda butun 
    borliq bilgan aloqa. Shunday qilib, Byorkning fikriga ko'ra insonda ikki xil asosiy 
    intilish bor; o'zini asrashga va aloqaga intilish. Shunga ko'ra, birinchisi, ulug'vorlikning, 
    ikkinchisi esa-go'zallikning manbai hisoblanadi. 
    Go'zallikni bo'lsa, Byork ijtimoiylik bilan bog'laydi; go'zallik hissi, 
    yoqimlilik tuyg'usiga bog'liq holda, odamlarning birlashuviga, ularda ijtimoiy-
    ahloqiy fazilatlarning shakllanishiga olib keladi. Byorkning fojiaviylik hamda fojia 
    so'z san'ati bilan tasviriy san'at orasidagi farqi borasidagi fikrlari ham alohidat 
    diqqatga sazovor. 
    Olmon mumtoz nafosatshunosligi ibtidosida buyuk faylasuf Immanuil Kant 
    (1724-1804) turadi. U «Go'zallik va ulug'vorlik tuyg'ulari ustidan kuzatishlar» 
    (1764), «Sof aqlning tanqidi» (1781), «Amaliy aqlning tanqidi» (1788), 
    «Muhokama 
    qobiliyatining 
    tanqidi» 
    (1796) 
    asarlarida 
    nafosatshunoslik 
    muammolariga mahsus to'xtaladi. 
    Kantning fikriga ko'ra, nafosatli hissiyot manfaatsiz, beg'araz, narsa-
    hodisaga bevosita maftunlikka borib taqaladi. Maftunlikning, muhabbatning 
    obyekti esa shakldan boshqa narsa emas. Xullas, go'zallik manfaatsiz 
    maftunlikning, muhabbatning obyekti. Bu-go'zallikning birinchi belgisi esa 
    shundaki, u tushunchalar yordamisiz, ya'ni, aql kategoriyasiz, bizga umumiy 
    maftunlikning narsa hodisasi sifatida namoyon bo'ladi. Nafosatli muhokama hyech 
    qachon mantiqiy asoslanishi mumkin emas. Go'zallikning uchinchi belgisi 
    shundaki, u maqsadga muvofiqlik shakliga egaligi ya'ni, qandaydir aniq maqsad 
    haqida tasavvur hosil qilmasdan turib, narsa-hodisadagi maqsadga muvofiqlikni 
    idrok etish mumkinligi bilan ajralib turadi. Demak, go'zallik-narsa-hodisaning 
    maqsadga muvofiqlik shakli, zero u maqsad haqida tasavvurga ega bo'lmasdan 
    turib, idrok etiladi. To'rtinchi belgi shundaki, go'zallik bizga tushunchasiz, zaruriy 
    maftunlikning obyekti narsa-hodisasi sifatida yoqimlidir. Shunday qilib, go'zallik 
    hammaga hyech qanday manfaatsiz, shundayligicha, o'zining sof shakli bilan 
    yoqishi zarur bo'lmagan narsa-hodisadir. 
    Go'zallik bilan bir qatorda Kant ulug'vorlikni ham diqqat bilan tadqiq etadi. 
    Uning fikriga ko'ra, go'zallikdan olinadigan lazzat-sifatning, ulug'vorlikdan 
    olinadigan lazzat-miqdorning namoyon bo'lishi bilan bog'liq. Ulug'vorlikni 


    mutafakkir ikkiga ajratadi; matematik va dinamik ulug'vorlik. Matematik 
    ulug'vorlik ekstensiv miqdorni, makon va zamondagi ko'lamli miqdorni, ikkinchisi 
    kuch va qudrat miqdorini o'z ichiga oladi. Birinchi xil ulug'vorlikka yulduzli 
    osmonni, 
    okeanni, 
    ikkinchisiga-yong'in, 
    suv 
    toshqini, 
    dovul, 
    zilzila, 
    momaqaldiroqni o'z ichiga oladi. Har ikkala holatda ham ulug'vorlik bizning hissiy 
    tasavvurimizdan ustun keladi, uni uzib qo'yadi. Keyin ezilganlik hissi 
    faoliyatimizning jonlanishi bilan almashinadi, chunki bunda bizning faqat 
    hissiyotimiz tang qoladi, ma'naviy jihatimiz, aksincha, yuksaladi. Aql hissiyot 
    olamidagi barcha ulug'liklardanda yuksak bo'lgan ulug'likni fikrlay bilishga qodir. 
    Chunki biz o'zimizni hissiyotli mavjudot sifatida buyuk va qudratli sezamiz. 
    Haqiqiy ulug'vorlik-bu aql, insonning ahloqiy tabiati, hissiy anglash chegarasidan 
    narigi tomondagi nimagadir intilishi. Shu bois Kant, haqiqiy ulug'vorlikni 
    muhokama qilayotgan kishining qalbidan qidirish kerak, deydi. 
    Bu davrning eng zabardast va o'ziga xos nafosatshunoslaridan biri buyuk 
    olmon shoiri va dramaturgi Fridrix Shiller (1759-1805)dir. 
    Shiller jamiyatni o'zgartirishni istaydi, lekin inqilobiy o'zgarishlarga qarshi. 
    Shillerning nazdida inqilob, avvalo, ahloqsizlik, u asrlar mobaynida qaror topgan 
    ahloqiy tamoyillarni ag'dar-to'ntar qilib tashlaydi; ikkinchidan, u nafosatga qarshi-
    inson tabiati uyg'unligini buzadi, narsaning mavjudligi tabiiy tartibining 
    muqaddasligi va go'zalligini parchalab yuboradi. Shu bois jamiyatni qayta qurishdan 
    avval insonni qayta qurmoq lozim. Buni esa shaxsning uyg'un rivojlanishi go'zallik 
    vositasidagi tarbiya orqali amalga oshirish mumkin. Shiller uchun go'zallik-hodisaga 
    aylangan erkinlik. 
    Shiller shakl va mazmun masalasini o'ziga xos talqin etadi. «Hissiy go'zallik, 
    — deydi Shiller, — ma'naviylikka, ma'naviylik esa-moddiylikka olib boradi. 
    Go'zallik zo'riqqan insonda uyg'unlikni tiklaydi, bo'shashgan odamda esa faollik 
    uyg'otadi. Shakl insonga bog'lanishiga, mazmun uning muayyan qilishigagina ta'sir 
    o'tkazadi. Go'zallik insonning oqillashuvi yo'lidagi zaruriy shartdir. Faoliyatning 
    barcha boshqa turlari insonning alohida-alohida kuchlarini rivojlantiradi, faqatgina 
    go'zallik uni bir butun yaxlitlik sifatida shakllantiradi. 
    Asosiy nafosatshunoslik asari bo'lmish «Insonning nafosat tarbiyasi 
    to'g'risida maktublar»-ida Shiller, yuqoridagi fikridan tashqari, san'atning o'ziga 
    xosligi masalasiga ham alohida to'htaladi. Shu munosabat bilan u «o'yin» va 
    «nafosatli ko'rinish» tushunchalarini qo'llaydi. Ulardan ikkinchisini Shiller 
    san'atning belgilari deb ataydi. Yovvoyilikdan qutilgan har bir halq ko'rinishdan 
    zavq olishga, bezakka va o'yinga moyil bo'ladi. O'yin majburiyatdan kelib 
    chiqadigan, manfaatli va bir tomonlamalikka ega faoliyatdan farqli o'laroq, 
    erkindir. O'yinda insondagi barcha kuchlar mutanosib tarzda kelishib harakat 
    qiladi. «Inson, - deb yozadi Shiller-faqat tom ma'noda inson bo'lgandagina 


    o'ynaydi va o'ynagan paytidagina to'liq insonga aylanadi». San'at o'yinli faoliyat 
    sifatida quvonchli. O'yinning mahsuli-ko'rinish. Narsalarning realligi ularning ishi, 
    narsalarning ko'rinishi-insonning ishi, deydi, Shiller. Uning fikriga ko'ra, san'at 
    voqyelikdan butunlay ajralib, sof ideallik darajasiga yetgandagina haqiqatga 
    erishadi. Tabiat hissiy idrok etilmaydigan ruhning g'oyasi. U hodisa ostida yotadi, 
    biroq o'zi hyech qachon hodisada namyon bo'lmaydi. Faqat ideal san'atigina bu 
    haqiqat ruhiga yetishadi va uni seziladigan shakl bilan ta'minlaydi. 
    Olmon mumtoz faylasuflari orasida Shellingning nafosatdor qarashlari ham 
    diqqatga sazovor. Uning «San'at falsafasi», «Tasviriy san'atning tabiatga 
    munosabati» singari asarlarida nafosatshunoslik muammolari ko'tarilgan. 
    Shellingning 
    fikriga 
    ko'ra, 
    san'at 
    asarining 
    o'ziga 
    xos 
    belgisi 
    «onglanmaganlikning cheksizligi» hisoblanadi. San'atkor o'z tabiatidangina kelib 
    chiqib ijod etar ekan, badiiy asar u aytishni hohlagandan ortiq narsani o'z ichiga 
    oladi. Zero san'atkor o'z asariga asar g'oyasiga kirmagan yana «qandaydir 
    cheksizlikni» ixtiyorsiz ravishda singdiradi. Bu cheksizlikni «cheklangan aql» 
    qamrab ololmaydi. Ana shu onglanmaganlikning cheksizligidan Shelling go'zallik 
    tushunchasini 
    keltirib 
    chiqaradi: 
    go'zallik 
    cheksizlikning cheklanganlikdagi 
    ifodasi. Go'zallik san'atning asosiy xususiyati. Go'zalliksiz san'atning mavjud 
    bo'lishi mumkin emas. San'atkor a'lo hissiy go'zallik g'oyasini anglashni shu 
    g'oyani sezilarli qiluvchi narsa bilan biriktiradi. Dahoning vazifasi olam 
    uyg'unligida Xudodagi oliy go'zallikni ko'ra bilishdir. 
    Olmon mumtoz nafosatshunosligida eng e'tiborli o'rinni Hyegel (1770-1831) 
    egallaydi. Nafosatshunoslik borasida uning «Estetika»deb nomlangan ko'p jildlik 
    ma'ruzalari mashhur Hyegel o'z falsafiy tizimini mutlaq g'oya asosiga quradi; 
    uning uchun barcha mavjudlikning asosida qandaydir qiyofasiz, nosubyektiv ruhiy 
    ibtidoda yotadi-ana o'sha mutlaq g'oya. Mutlaq g'oya esa tabiat, ijtimoiy hayot va 
    uning barcha ko'rinishlarining mohiyatini tashkil etadi. Nafosat ham muayyan 
    taraqqiyot bosqichidagi g'oyaning o'zi. Mutlaq g'oya to tabiatga kirib borguniga 
    qadar sof mantiqiy shaklda rivojlanadi. So'ng u o'zini tabiat sari begonalashtiradi, 
    keyin yana o'ziga, ruhiy olamiga qaytadi. Biroq, bu qaytish shu lahzagacha bo'lgan 
    barcha taraqqiyot hodisalari bilan boyish vositasida ro'y beradi. Taraqqiyotning ana 
    shu uchinchi bosqichida mutlaq g'oya zaruriy muayyanlikka ega bo'ladi. 
    Muayyanlashtirish shaklini g'oya subyektiv, obyektiv va, nihoyat mutlaq ruh 
    qiyofasida qo'lga kiritadi. Muayyan ruhning bu uch shakli nafaqat inson ongini, 
    balki turli insoniy faoliyatlar hamda insoniy aloqalar va munosabatlar mohiyatini 
    ham tashkil etadi. G'oya taraqqiyotining oliy bosqichi mutlaq ruh hisoblanadi. 
    Mutlaq ruh o'zi uchun o'zini predmet qilib, o'zi uchun o'z mohiyatini ifodalashdan 
    boshqa hyech qanday maqsadga ham faoliyatga ham ega bo'lmagan erkin, haqiqiy 


    cheksiz ruh. U tashqi va hissiy mushohadada tasavvurga, tasavvurdan tushunchalar 
    asosidagi tafakkurga qarab rivojlanib boradi. 
    Hyegelning fikriga ko'ra, o'zini to'liq erkinlikda mushohada qiluvchi ruh - 
    san'at; o'zini ixlos sifatida namoyon qiluvchi ruh-din; o'z mohiyatini tushunchalar 
    orqali fikrlab, uni biluvchi ruh-falsafa. San'at, din va falsafaning mazmuni shunday 
    qilib, bitta, farq faqat o'sha mazmunni ochish va anglab yetishda. G'oyaning o'z-
    o'zini ochishning birinchi va eng nomukammal shakli, nafosatli bichish yoxud 
    san'at. Uning maqsadi mutlaq ruhning hissiy tasvirini berish. San'at, ahloq, davlat 
    tuzumi, boshqarish shakli va h. hammasi bitta umumiy ildizga borib taqaladi. Uni 
    Hyegel zamon ruhi deb ataydi. 
    Hyegelning fikriga ko'ra, san'atning ibtidosi-me'morlik; u ramziy shaklga 
    kiradi, zero his etiluvchi material g'oyadan ustun turadi, shakl va mazmun 
    muvofiqligi yo'q. Bunda me'mor foydalanadigan noorganik material ma'naviy 
    mazmunga bir shior, holos. Haykaltaroshlikda, nisbatan san'atning yuksak turi 
    sifatida, inson vujudiga erkin ma'naviylik o'z aksini topadi. Bunda g'oya ruhga 
    munosib ifoda bilan singishib ketadi, his etiluvchi qiyofa va g'oyaning to'liq 
    uyg'unligi kuzatiladi. Haykaltaroshlik san'atning mumtoz shakli bo'lib, unga 
    nisbatan yaqini-rangtasvirdir. Uning vositasi moddiy substrat (tosh, yog'och va h. 
    k.) emas, balki rangin yuza, jiloning jonli tovlanishi. Rangtasvir moddiy jismning 
    his etiladigan makondagi to'laligidan qutiladi, zero u birgina yassilik bilan 
    o'lchanadi. Makondan to'liq qutilish musiqada ro'y beradi. Uning materiali tovush, 
    tovushli jismning tebranishi. Material bu yerda makoniy emas, zamoniy ideallik 
    tarzida namoyon bo'ladi. Musiqa hissiy mushohada chegarasidan chiqib, faqatgina 
    ichki kechinmalar doirasini qamrab oladi. 

    Download 1.42 Mb.
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   57




    Download 1.42 Mb.
    Pdf ko'rish